Baikar Blue logo.png

ԼԻԲԱՆԱՆ. ԵՐԿՍԱՅՐՈՒԹԻՒՆ`

ՆԵՐՔԻՆ-ԱՐՏԱՔԻՆ ԱՌԱՆՑՔՆԵՐՈՒ ԼՈՅՍԻՆ ՏԱԿ

ՊԱՐՈՅՐ Յ. ԱՂՊԱՇԵԱՆ

Լիբանանի մասին խօսիլը, կացութիւնը մեկնաբանելը կամ իրավիճակը վերլուծելը, այլեւս, կը կարծեմ, որ զո՜ւր փորձեր են, անիմաստ ճիգեր, նոյնիսկ` անտեղի ժամանակի կորուստ, բայց, փորձենք խորհրդածել:

Անգլուխ եւ անղեկ երկրի մը վերածուած է (վերածեցի՛ն), ուր` վերնախաւ թէ ժողովուրդ, կը գտնուին անմխիթար սահանքներու մէջ, յոռեգոյն ապագայականով, առաջինը` իր փտածութեամբ եւ ապակայունութեամբ, վաշխառութեամբ, երկրորդը` իր ենթակայութեամբ ու կախեալութեամբ, թշուառութեամբ եւ անկարութեամբ:

Այս հաստատումները հիմնաւորուած են, առանց առարկութեան ու վերապահութեան, որովհետեւ` ամբողջական իրականութիւն են, իրենց սեւով ու ճերմակով, մութով ու լոյսով, որոնք երկիրը առաջնորդեցին (ու կ’առաջնորդեն) դէպի նոր պատուհասներու ու ցնցումներու:

…Եւ այսպէս կը շարունակուին Լիբանանը բզքտելու եւ անճիտելու աճպարարութիւնները, կը վերանորոգուին` խարդախութիւններն ու խաբեբայութիւնները, անարգել սանձարձակութեամբ ու միջամտութեամբ, մինչ շնչահեղձն ու խեղդամահը, անզօրութեամբ տարուած, կը կրեն այդ բոլոր ցաւերը, երբեմն` ակամայ, երբեմն ալ` գիտակցուած:

Վստահաբար, ա՛յս է պատճառը, որ` վերնախաւը (իմա` արիւնարբուն), ժողովրդային դասակարգերը (իմա` մեծ մասամբ, հլու-հնազանդներ), մէկը` իր բռնութիւններով, միւսը` իր անկազմակերպութիւններով, նման ԱՆԲԱՂՁԱԼԻ կացութիւն մը ստեղծեցին, որմէ տուժողը եղաւ ամէնուրեք, երկիր թէ ժողովուրդ, իսկ առա՞ջքը առնելու այս բոլորին, պարզապէս ցնորք մըն է, այնքան ատեն, որ բազմատարիներու օրինակը ատիկա ցոյց կու տայ, քանի`

- Փտածութիւնը ամենօրեայ վարքագիծ է

- Կաշառակերութիւնը` սովորական երեւոյթ

- Անպատժելիութիւնը` ընդունուած օրինավիճակ

- Շահագործումը` բնական ընթացք

- Անօրինականութիւնը (չ)` յայտարարուած կարգ

Հակառակ այս բոլոր անկումային ու գահավիժային վերիվայրումներուն, քաղաքական անբարենպաստ վիճակը կը շարունակէ մնալ… տիրապետող, մինչ անկայունութիւններուն գլխաւոր պատճառը հանդիսացող կողմերը, անոնք ըլլան երէկուան թէ այսօրուան պատասխանատուներ, կառչած են իրենց դիրքերուն եւ աթոռներուն, արհամարելով ժողովրդային այն կարօտեալ խաւերը, որոնք ձայնազուրկ եւ անյենակ են:

Չտեսանք պատասխանատու մը, որ այս կամ այն ձեւով ձախողած է իր պաշտօնին մէջ կամ շահագործած` իր պատասխանատուութիւնները, հրաժարի (կամ հրաժարեցուի), ինչպէս ողջ աշխարհի անգիր, բայց տրամաբանական օրէնքն է:

Ընդհակառակը, ամբարտաւանութեան, անկրթութեան եւ անզգամութեան ՙկառք՚երը հեծած, կը դեգերին հոս ու հոն, կը բարբառեն աջէն ու ձախէն, միշտ այլ մեղաւոր մը փնտռելով կամ յանցանքը ասոր կամ անոր վրայ նետելով:

Տակաւին վերջերս, վիրաւոր ու հիւանդկախ Իրաքի կառավարութեան անդամներէն` ելեկտրաուժի նախարարը ՀՐԱԺԱՐԱԿԱՆ ներկայացուց, քանի չէր կրցած ելեկտարականութիւն մատակարարել իր ժողովուրդին:

Նախօրօք, նոյնպէս հարուածուած ու մտրակուած արաբական ուրիշ պետութիւն մը` Սուրիան, դարձեալ ունեցաւ հրաժարական ներկայացնող պատասխանատուներ, նոյնիսկ հրաժարեցուած նախարարներ, որոնք արդար կամ ուղղամիտ ձեւով չէին վերաբերուած իրենց ժողովուրդի պահանջներուն հետ:

Իսկ լուսաւորեա՜լ ու քաղաքակի՜րթ լիբանանցի բարձրաստիճան ղեկավարներ ունեցա՞ծ են այդ յանդգնութիւնը, ընդունա՞ծ են իրենց սխալները, լսա՞ծ են ժողովուրդին կանչը, քա՜ւ լիցի, փակած են իրենց աթոռներուն եւ, ոչ միայն այդքան, յաճախ ՙկտակած՚ են զանոնք իրենց զաւակներուն եւ ազգակիցներուն (նախնադարեան աւատապետութեան օրինակով):

Լիբանանի լա՜ւ օրերուն, այս անհանդուրժողութիւնները ո՛չ տեսանելի էին, ոչ ալ զգալի, բայց, ՃԻ՛ՇԴ ՀՈՍ ԷՐ ՑԱՒԸ, որովհետեւ` լիբանանցին չուզեց իր ձայնը բարձրաձայնել, զգաստութեան հրաւիրել խնդրոյ առարկաները, աւելին` նախիրի նման հետեւեցաւ իր կուսակցական-համայնքային առաջնորդներուն եւ, յանկա՜րծ, օր մը ինքզինք գտաւ վոհմակներու առջեւ, որոնց առաջին ՙզոհ՚ն ալ ինք եղաւ, երբ վերնախաւը կլանեց եւ յօշոտեց երկիրը, զրկեց ու ճզմեց ամբողջ ժողովուրդը, առանց պատիժի մը ենթարկուելու կամ դատաստան ուղարկուելու:

***

Լիբանանը` որպէս տարածքային հիմնաերկիր, իր անկախութեան առաջին օրերէն, միշտ ալ եղած էր աշխարհի ուշադրութեան կեդրոն` Արաբական երկիրներէն մինչեւ եւրոպական պետութիւններ, Ամերիկաներ, Ռուսաստան, Չինաստան, Վատիկան ու բազմաթիւ ալ ոստաններ, իր պետական համակարգով, տնտեսութեամբ, զբօսաշրջիկութեամբ, ազատ առեւտուրով, արհեստով եւ արուեստով, ճարտարաշինութեամբ, երկրագործութեամբ, լեռնային ու ծովային համագեղութեամբ, մէկ խօսքով` դրախտավայրային կեանքի մը նախանձելիութեամբ:

Թերեւս այս էր պատճառը, որ ամէն երկիր իր ՙքիթը կոխեց՚ Լիբանանի մէջ, սակայն, ոչ անոր օժանդակելու, այլ` իր հովանիին տակ առնելու, շահագործելու, ընդհուպ` ստրկացնելու: Այս տխրերգութեան վտանգներէն ու չարիքներէն` գիտակցող թէ ոչ, տեղայնական հոսանքներ ու շարժումներ, օգտուելու, դիզելու ու սիրաշահուելու ստորնութեամբ, իրենց զիրենք գիրկը նետեցին արտաքին կողմի մը, ի վնաս միաձոյլ պետականութեան գոյութեան ու հզօրացած ժողովուրդի մը կազմաւորման:

Պատմագրութիւնը չկրկնենք:

Տխուր պատկերը, իր մերկութեամբ ու մեղկութեամբ, մեր աչքին առջեւն է, այսօր, կ’ապրինք աննախընթաց ահաւորութիւնը քաղաքական քաոսի մը, որ կը յիշեցնէ... ԳԵՀԵՆը, իսկ մտահոգուո՞ղ` չկա՛յ, ոչ ներսէն, ոչ ալ մանաւանդ դուրսէն, ինքզինք պարտադրելու կամ պարտաւորեցնելու:

Կառավարութիւն մը կայ, վարչապետութեամբ Հասան Տիապի, որուն ձեռքերը եւ ոտքերը կապեցին այն բոլոր ուժերը, որոնք իրենց ՙէութեամբ՚ ուզեցին չափել իւրաքանչիւր քայլ, կուսակցական-քաղաքական, համայնքային-յարանուանական շիլ հաշիւներով:

Կար նաեւ նշանակելի վարչապետ մը, յանձին Սաատ Հարիրիի, որ ամիսներէ ի վեր չկրցաւ (ու չի կրնար) կազմել կառավարութիւն մը, որովհետեւ իր դէմը ՙվեթօ՚ կայ (յատկապէս Սէուտական Արաբիայէն, իսկ ատիկա մե՜ծ արգելք մըն էր), նաեւ դէմ յանդիման կը գտնուէր զինք մերժողներուն ու հաւասարակշռեալ վարչախումբ մը կազմելու անկարելիութեան:

Խորհրդարանը եւս ճամարտակային պատկեր մը կը պարզէ, արտաին թէ ներքին հակընդդէմ ճակատներէ, որուն մէջ մեծամասնութիւն մը` այն տարրերէն են, որոնք Լիբանանի հոս հասանելիութեան մէջ մեծ դեր ունեցան (ունի՛ն), սակայն, միշտ գետին կամ ետեւ… կը նային (կ’ամչնան), առանց ընդունելու իրենց մեղսակցութեան բաժինը:

Նախագահութիւնը, լրիւ անճրկում մը կը ներկայացնէ, նախ` Թաէֆի համաձայնագիրի ստորագրութեամբ շատ բան կորսնցնելով իր սահմանադրական ուժականութենէն, ապա, ինքզինք գտնելով բազմաթիւ հակադրութիւններու եւ հակասութիւններու առջեւ, որոնք զինք դրած են, արուեստական թէ դաւադրական անելներու առջեւ:

Այս խառնիճաղանչը ի՞նչ կը ցուցանէ, եթէ ոչ մօտալուտ լրիւ ԿԱԶՄԱԼՈՒԾՈՒՄԻ մը հաւանականութիւնը, ուր իշխող աւագանիները տակաւին կը մնան… ի պատուի, իրենց առանձնաշնորհութիւններով, աւարներով (որոնց մեծ մասը առաքուած է արտասահման), անձեռնմխելիութիւններով, ի վնաս ներքնախաւի մը, որ դատապարտուած է աւելի խեղճանալու եւ աղքատանալու, աւելի ընկճուելու ու մեկուսանալու, աւելի խորանալու ու մխրճուելու իր ծով կարիքներուն մէջ:

Ամէնէն գայթակղեցուցիչը այս կրկէսային համայնապատկերին մէջ, այն պետութիւններն են, որոնք ՙԱբիսողոմ Աղայի՚ հոգեբանութեամբ, ինքզինքնին զօրավիգ կը յայտարարեն Լիբանանին, բայց, անհեթեթ պայմաններով ու դիտաւորութիւններով:

Ատոնց գլխաւորն է Ամերիկան, որ ի գին ՙՀըզպալլայ՚ի զինաթափութեան, կը փորձէ փրո-լիբանանեան համազգեստով հանդէս գալ, սակայն, հարցո՜ւմ մը.

Երբ տակաւին այս քաղաքական-մարտական ոյժը` ՙՀըզպալլան՚ չկար, Ուաշինկթընը ի՞նչ ըրաւ Լիբանանին, լիբանանեան բանակին (բացի հնաբոյթ զինական թափթփուք օժանդակութիւններէն), միւս կողմէ Իսրայէլը անխնաօրէն հարուածեց հարաւը, մահ ու աւեր սփռելով, Ամերիկան ո՞ւր էր, ո՞ր հորիզոնականին վրայ կը գտնուէր ու այժմ կը գտնուի:

Ամերիկան, եթէ կը կարծէ ՙՀըզպալլան՚… պատժել, ասիկա ոչ ձեւ է, ոչ ալ միջոց հասնելու իր սին ու փուճ նպատակներուն, որովհետեւ, վերջին հաշուով, տուժողը լիբանանցին է, որուն ՙխաթըր՚ին համար (եղե՜ր) յաճախ անձնազոհութեան կը դիմէ:

Դժբախատբար, սակայն, լիբանանեան որոշ կողմեր, տակաւին իրենց գրաւը կը դնեն Ամերիկայի նժարներուն վրայ, հիւանդագին հաւկուրութեամբ, առանց գիտակցելու, որ ներքին համակեցութեան, համերաշխութեան ու համախմբուածութեան դէմ, դրսեցին չէ որ պիտի սատարէ անոնց իրականացումին:

Ամերիկայի նկատմամբ այս կողմնակալութեան ու կառչածութեան ուղեգիծը կը նշանակէ՞, կ’արդարացնէ՞ շրջանցել այն զօրակցութիւնները, պատրաստակամութիւններն ու գործակցութիւնները, որոնք կ’առաջարկուին, օրինակ, Ռուսիոյ, Չինաստանի, Հնդկաստանի կողմէ, որոնք անհատոյց նախաձեռնութիւններով, իրենց օգնութեան ձեռքը կ’երկարեն Լիբանանին (սկսելով` նաւահանգիստի վերաշինութենէն):

 

***

Այս բոլորի լոյսին տակ, որոնց անդրադարձանք արագընթաց հպումներով, կայ նաեւ էական ու հիմնական հարց մը, որուն նկատմամբ կարելի չէ անտարբեր մնալ, ատիկա` ՍՈՒՐԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՕՆն է, հետեւեալ բացատրութեամբ ու մեկնաբանութեամբ. այնքան ատեն որ Սուրիան չէ գտած իր ընդհանրական անդորրութիւնը ու վերահսկողութիւնը, առանց կորսնցնելու իր լիարժէք գերակայութիւնը, տարածքային, աշխարհագրական, սահմանագծական, տնտեսական եւ առեւտրական առումներով, Լիբանանը, կամայ թէ ակամայ, կը գտնուի անոր ազդեցութեան գօտիներուն մէջ, մանաւանդ երբ` լիբանանցի կարգ մը կողմեր, կը փորձեն ՙմեխ խրելու՚ քաղաքականութեամբ վերաբերուիլ անոր հետ, որմէ վնասւողը, անտարակոյս պիտի ըլլան Լիբանանը եւ լիբանանցին:

Ահաւասիկ, աշխարհաքաղաքականութիւն մը, որ շրջանին մէջ, իր տխուր եւ աւերիչ հետեւանքներով կը գործէ, ուր Ամերիկան ու հետեւորդներ Լիբանանը ՙկը գամեն պատին՚, յիշեցնելով` եթէ չհնազանդի իր ցուցմունքներուն, ՙհաւատաքննիչի ճիպոտ՚ները պիտի շատնան ու սրին, փորձելով Լիբանանը անկիւնաւորել եւ անդամալուծել:

Եզրակացնելով, անկախաբար Լիբանանի առջեւ ծառացած պայմաններէն ու դժուարութիւններէն, լիբանանցիք` վերով ու վարով, եթէ պիտի մնան դիւրաբեկ եւ անողնաշար, Լիբանանը պիտի յայտնուի մեծ հարցականներու անվերջ եւ անվերջանալի փակուղիի մէջ ընդունելով` դէպի ամբողջական անորոշութիւն:

Պէյրութ