Baikar Blue logo.png

ՀԱՅ-ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

Երբ կը խօսինք Հայ-ռուսական յարաբերութիւններուն մասին, անկախ մեր տեսակէտէն` անհրաժեշտ է պատասխանել, թէ Ռուսիան ընդհանրապէս ինչպէ՛ս կը վերաբերի Հայաստանի հետ:

Կովկասը միշտ ալ ռազմավարական կարեւոր նշանակութիւն ունեցող տարածաշրջան մը եղած է Ռուսիոյ համար:

Այժմու Ռուսիան ցարական ժամանակաշրջանէն ներգրաւուած է Կովկասի աշխարհաքաղաքական բոլոր զարգացումներուն` պաշտպանելով իր աւանդական շահերը:

Պատմութեան ճակատագրական պահերուն անոր ռազմավարութիւնը աննպաստ եղած է հայ ժողովուրդին շահերուն:

Հայ մեծագոյն վիպասան Ռաֆֆին, Ղարաբաղի պատմութեան վերաբերող իր ՙԽամսայի Մելիքութիւններ՚ երկին մէջ, ցաւով կը գրէ. ՙՌուսները, հայ մելիքների օգնութեամբ տիրելով Ղարաբաղին, թողեցին երկրամասի կառավարիչ այդ նոյն մելիքներին ոխերիմ թշնամուն` Իբրահիմ խանին: Իբրահիմ խանը դաւաճանեց ռուսներին եւ սպաննուեց: Նրա տեղը նշանակուեց դաւաճանի աւագ որդին` Մեհտի խանը, որին տրուեց աւելի իրաւունքներ: Սակայն նա կատարեց աւելի մեծ դաւաճանութիւն` 1812 թուականին Ղարաբաղից փախաւ Պարսկաստան եւ վերադառնալով պարսկական բանակով` պատերազմ սկսեց ռուսների դէմ: Անհասկնալի է, ինչո՞ւ այդ ժամանակուայ ռուս չինովնիկները այդ նենգ խաներին տալիս էին առաւելութիւն Ռուսաստանին անձնազոհ ծառայած հայ մելիքների նկատմամբ՚:

Այս քաղաքականութիւնը բազմիցս դրսեւորուած է հետագային:

1918-1920 թուականներուն պոլշեւիկեան Ռուսիան, ի շահ համաշխարհային յեղափոխութեան, գործարքի մտաւ քեմալական Թուրքիոյ հետ, որուն հետեւանքով ոտնահարուեցան հայ ժողովուրդին կենսական շահերը: Հայաստանը զրկուեցաւ Կարսէն, Սուրմալուէն, Նախիջեւանէն, ապա` Ղարաբաղէն:

Կարելի՞ է մոռնալ 1920-ականները: Կարելի՞ է մոռնալ Ղարաբաղի եւ Հայաստանի շրջափակման հանդէպ Ռուսիոյ վերաբերումը: 44-օրեայ պատերազմին ընթացքին անոր երկդիմի քայլերը:

Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդի ռուսական կողմնորոշումը ընդունւած է իբրեւ միակ ճշմարիտն ու պատմականօրէն արդարացուածը: Արդեօք պատմականօրէն սխա՞լ կողմնորոշուած է Հայաստան:

Այստեղ շատ բնական եւ տրամաբանական է հարցնել` ճիշդ կատարա՞ծ ենք դարաւոր բարեկամի մեր ընտրութիւնը..:

Անհրաժեշտ է Ռուսիոյ ղեկավարութեան բացայայտել եւ պարզաբանել այս մեր արդար մտահոգութիւնները:

Ռուսիա նոյնպէս պարտաւոր է հաշիւ տալու այս հարցումին, ապացուցելու, որ Հայաստանը իսկապէս յենարան է Մոսկուայի համար Կովկասի մէջ եւ ոչ` գործիք:

Ռուսիոյ Դաշնութեան եւ Հայաստանի Հանրապետութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուեցան ապրիլ 1992-ին: Սակայն, նախքան այդ, 29 դեկտեմբեր 1991-ին, երկու ՙնորածին՚ պետութիւնները Բարեկամութեան, համագործակցութեան եւ փոխադարձ ապահովութեան պայմանագիր մը ստորագրեցին:

Ընթերցողին ուշադրութեան պիտի յանձնեմ տասնեօթ յօդուածներէ բաղկացած պայմանագիրին երրորդ եւ հինգերորդ յօդուածները:

Երրորդ յօդուածը կ'ըսէ. ՙՊայմանաւորուող կողմերէն մէկուն խաղաղութիւնը խախտելու կամ անոր կարծիքով խաղաղութեանը սպառնացող կամ իր ապահովութեան իրական շահերը խախտող իրադրութիւն յառաջանալու պարագային, այդ կողմը կրնայ միւս կողմին դիմել անյապաղ օգնութիւն ստանալու խնդրանքով, որուն անհրաժեշտութիւնը, ձեւերը եւ չափերը կ'որոշուին համապատասխան խորհրդատուութիւններ կատարելու միջոցով՚:

Իսկ հինգերորդ յօդուածին մէջ կ'ըսուի. ՙՊայմանաւորուող կողմերէն իւրաքանչիւրը կը պարտաւորուի ձեռնպահ մնալ մասնակցելու որեւէ գործողութիւններու կամ միջոցառումներու դէմ, որոնք ուղղուած են պայմանաւորուող միւս կողմին դէմ եւ թոյլ չտալ, որ իր տարածքը օգտագործուի պայմանաւորուող միւս կողմին նկատմամբ ներխուժումի կամ բռնի գործողութիւններու նպատակով՚:

Օրին, վերոյիշեալ երկու յօդուածներուն հանդէպ վերապահութիւններ ունենալու պատճառով, Ռուսիոյ Դաշնութեան Գերագոյն խորհուրդը ամբողջութեամբ չհաստատեց պայմանագիրը: Գերագոյն խորհուրդի քննարկումներուն ընթացքին լուրջ տարակարծութիւններ յառաջացան: Այս իրողութիւնը կ'ապացուցէ՞ր, թէ Ռուսիոյ քաղաքական ուժերը տարբեր պատկերացում ունէին Հայաստան-Ռուսիա փոխյարաբերութիւններուն մասին: Կարգ մը երեսփոխաններ մինչեւ իսկ մտահոգութիւն յայտնեցին, թէ Հայաստան կրնայ զինեալ հակամարտութեան մէջ ներգրաւել Ռուսիան: Ուրիշներ պահանջեցին նոյն տարազով համաձայնագիր կնքել Ատրպէյճանի հետ: Եզրակացութիւն` թելադրուեցաւ հաւասարակշռութիւն պահպանել Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի հետ յարաբերութիւններուն մէջ: Այդպէս ալ եղաւ: Մոսկուա նոյնանման պայմանագիր մը կնքեց Ատրպէյճանի հետ:

Անդրկովկասի երեք պետութիւններուն հանդէպ Ռուսիոյ արտաքին քաղաքականութեան ելեւէջներէն անկախ` Մոսկուայի ռազմավարութիւնը միեւնոյնն է Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ատրպէյճանի նկատմամբ. զանոնք պահել իր ազդեցութեան տակ:

Ծանօթութեան չեն կարօտիր, Անդրկովկասի պետութիւններէն դէպի Թուրքիա Ատրպէյճանի կողմնորոշումը, նմանապէս ՆԱԹՕ-ին անդամակցելու Վրաստանի յաւակնութիւնները:

Վերոյիշեալ կեցուածքները չեն նպաստեր Ռուսիոյ շահերուն:

Ժամանակակից Ռուսիան չի կրնար անտեսել այս իրողութիւնները: Մոսկուան շահագրգռուած պէտք է ըլլայ աւելի սերտ գործակցութիւն պահպանելու Հայաստանի հետ: Պատմական փորձը ցոյց տուած է, որ Հայաստանը Ռուսիոյ ամենավստահելի յենարանը եղած է Կովկասի մէջ:

Հետեւաբար Ռուսիոյ արտաքին քաղաքականութեան ճիշդ հունաւորումէն կախեալ է հայ-ռուսական յարաբերութիւններուն խորացումը եւ հետագայ զարգացումը: Միւս կողմէ` Հայաստան պարտի վերանայիլ ի վնաս այլ պետութիւններու, դրացի եւ օտար պետութիւններու հետ յարաբերութիւններ հաստատելու արտաքին քաղաքականութեան ռազմավարութիւնը:

Այսօրուան դրութեամբ հայ ժողովուրդի մեծամասնութեան մէջ կը գերակշռէ Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան մէջ հայ-ռուսական յարաբերութիւններու հետ գերակայութիւնները պահպանելու եւ ամրապընդելու ձգտումը:

Այս ըսելով, զգացական ելակէտերը անհրաժեշտ է դուրս բերել քաղաքականութեան բառարանէն:

Հայաստան եւ Ռուսիա շահագրգռուած պէտք է ըլլան պահպանելու եւ ամրապնդելու քաղաքական, ապահովութեան եւ տնտեսական յարաբերութիւնները: Քաղաքական փոխադարձ շահեր անհրաժեշտ է փնտռել հայ-ռուսական գործակցութեան մէջ: Հայաստան միաժամանակ պարտի հաշուի առնել Ռուսիոյ Դաշնութեան միասնութեան սպառնացող իսլամական շարժումը: Այս շարժումը իսլամական պետութիւններու մէջ դաշնակիցներ որոնելու եւ ծանր զիջումներու կը մղէ Ռուսիան: Մի՛ մռռնաք թրքալեզու վեց պետութիւններու` Թուրքիա, Ատրպէյճան, Ղազախստան, Ուզպեքստան, Ղրղզստան եւ Թուրքմենստան, Անքարայի մէջ կնքած համագործակցութեան համաձայնագիրը (1992): Փանթուրքիզմը գաղափարախօսութիւն չէ սոսկ, քաղաքական փաստացի գործառոյթ է...: Որո՞ւն դէմ ուղղուած է թրքալեզու պետութիւններուն դաշինքը, եթէ ոչ` Ռուսիոյ, Իրանի, Հայաստանի եւ Վրաստանի: Իսկ երկարատեւ հարթութեան վրայ` Արեւմուտքի ժողովուրդներուն դէմ...: Այստեղ ինքնաբերաբար կը նոյնանան Հայաստանի եւ Ռուսիոյ շահերը: Ռուսիան կը գիտակցի՞ այս իրողութեան...: Նախիջեւանը գործնապէս թրքական դառնալէ ետք, Ղարաբաղէն տարածքներ յափշտակելով, Թուրքիան Անդրկովկասի տէրը կը ձգտի դառնալ այսօր: Գեղեցիկ օր մը Ռուսիա պիտի զգայ, որ այլեւս ընելիք չունի Կովկասի մէջ...: Պարզապէս զարմանալ կարելի է ռուերու այս անտարբերութեան:

Ռուսիոյ հեռացումը Կովկասի տարածաշրջանէն չի համապատասխաներ Հայաստանի ազգային շահերուն:

Անոր հեռացումը Կովկասի դուռերը պիտի բանայ Թուրքիոյ առջեւ, որ Ատրպէյճանի հետ միասին պիտի իրագործէ իր փանթուրանական ծրագիրները:

Հետեւաբար, միայն հզօր Հայաստանի պարագային Ռուսիոյ դիրքերը հզօր կը դառնան Կովկասի մէջ: Այս իրականութիւնը պարտին ի վերջոյ հասկնալ ռուս քաղաքագէտները: Անոր պէտք է նպաստեն նաեւ հայ քաղաքական միտքը, մտաւորականութիւնը:

Գալով Արեւմտեան պետութիւններուն, պատմութեան դասերը ցոյց կու տան, որ բարեգործական օգնութենէն եւ խոստումներէն բացի ոչինչ պիտի կատարեն Հայաստանի համար:

Ռազմավարական եւ բարեկամական յարաբերութիւնները Ռուսիոյ հետ խիստ անհրաժեշտ են Հայաստանին, սակայն Ռուսիան նոյնպէս շահագրգռուած պէտք է ըլլայ զանոնք ամրապնդելու եւ խորացնելու:

 

Պէյրութ

Hay Rusagan.jpg