Baikar Blue logo.png

ՄԵԹՐ ԳԱՍՊԱՐ ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

ԻՆՔՆ ԻՐ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՄԷՋ ՈՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՍՊԱՐԷԶԻ ՎՐԱՅ

ՅԱԿՈԲ ՎԱՐԴԻՎԱՌԵԱՆ

 

Վերջերս իր մահկանացուն կնքեց փաստաբան, քաղաքական գործիչ եւ մտաւորական Գասպար Տէրտէրեան: Իւրայատուկ անձ մը որ գուցէ ոեւէ մտաւորականէ աւելի ազգային քաղաքական կեանքը մեկնաբանած է գիտական ու փիլիսոփայական տեսանկիւնով: Ան հաւատացող եւ հետեւող մը եղած է մարքսիզմին: Այսուհանդերձ իր մեկնաբանութիւնները տեսական աղբիւրներէ աւելի կը բխին իրական կեանքի ակունքներէն: Յակոբ Վարդիվառեանի այս հարցազրույցը բնոյթն ունի պարզելու Գասպար Տէրտէրեանի մտաւոր աշխարհը ուր տեղ կը գտնեն որքան համաշխարհային` նոյնքան նաեւ ազգային եւ համայնքային խնդիրներ: Ընդարձակ է այս հարցազրոյցը` սակայն արդարացուած իր իւրաքանչիւր էջով եւ տողով:

Խմբ.

Հ.- Ինչպէ՞ս նետուեցաք ազգային-հասարակական կեանքի մէջ ու խոր հետաքրքրութիւն մը ցուցաբերեցիք աւելի քան կէս դար: Ե՞րբ խորացաւ այդ ծառայութիւնը:

Պ.- Նա՛խ հիմնական հարցը` տարագրեալի զաւակ ըլլալու պարագան է: Ուրեմն ազգային եւ ընկերային անարդարութեան զոհ ընտանիքի մը զաւակը ըլլալով, առաջին օրէն, երբ դեռ հինգ տարեկան էի, բնազդաբար կողմնորոշուած եմ ազգային եւ ընկերային ազատագրութեան գաղափարներով: Մայրս կ՛ըսէր որ երբ մուրացկան մը գար դուռը զարնէր եւ այդ պահուն մենք գետինը նստած կերակուր ուտելու ընթացքին մէջ գտնուէինք, աղքատ ընտանիք ըլլալով հանդերձ, մեզմէ աղքատին համար կու լայի, կը պոռայի, կը ճչայի եւ կը պահանջէի որ այդ մուրացիկը մեզի հետ նստի գետինը փսիաթին վրայ եւ ճաշէ:

Կանուխ տարիքէս հայրս կորսնցուցի. հինգ տարեկան էի: Մեր ընտանիքը բազմանդամ էր` չորս տղայ, չորս աղջիկ: Մայրս` այրի մնացած կին, հսկայ կորովի տէր էր: Սեբաստացի էր ան, որուն համար հպարտ եմ: Հայրս ալ շապին-գարահիսարցի էր, որուն համար աւելի՜ հպարտ եմ Զօրավար Անդրանիկով: Մայրս եղած է իմ ուսուցիչս, առաջին լուրջ դաստիարակս` թէ՛ ազգային, թէ՛ ընկերային: Այդ գաղթականի վիճակով: խրճիթի մը մէջ, փայտէ, թիթեղածածկ տունի մը մէջ, երբ որ հայրդ կը կորսնցնես եւ անձուկ պայմաններու մէջ ես, կեանքի ի՞նչ հարցեր կը դիմագրաւես: Ուրեմն, կանուխ տարիքէս հասուննալու ազգային եւ ընկերային պատճառներ ունէի: Կը շեշտեմ ընկերայինը, որովհետեւ մեր հասարակութեան եւ մտաւորականութեան մէջ մի՛շտ ազգայինը կը նշեն եւ ընկերայինը կը մոռնան: Ընկերայինը խոշոր դեր ունի: Այսօր եթէ հայ իրականութիւնը սփիւռքի մէջ վատթար պայմաններու մէջ է, անոր համար է, որ մեր մտաւորականները եւ ղեկավարները ընկերայինին կարեւորութիւն չեն տուած:

 

Հ.- Առաջին շրջանաւարտներէն էք ՀԲԸՄ-ի Յովակիմեան-Մանուկեան մանչերու երկրորդական վարժարանին: Ձեր երնդակիցները ընդհանրապէս միացան ՌԱԿ-ի շարքերուն: Անոնցմէ շատեր ձեզի նման դէմ էին ընկերային անարդարութիւններու, սակայն յարմար նկատեցին մտնել ՌԱԿ-ի գաղափարական դպրոցէն ներս: Կարծեմ դուք միակը եղաք, որ չմիացաք ռամկավար շարքերուն եւ դաւանանքով մնացիք հայ համայնավար: Ի՞նչ էր դրդապատճառը արդեօք:

Պ.- Նա՛խ ճշդում մը Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան այդ օրերուն, այսինքն` իմ ուսանողութեան օրերուս, ապրող ղեկավարներէն, մասնաւորաբար Անդրանիկ Անդրէասեանի եւ Գերսամ Ահարոնեանի մասին: Կը շեշտեմ մասնաւորաբար: Բոլորին հետ ծանօթանալու եւ շփուելու առիթ ունեցած եմ, բայց իմ բնական հակումներս աւելի գոհացում գտած են Անդրանիկ Անդրէասեանի եւ Գերսամ Ահարոնեանի մօտ: Խանդավառուած անոնցմով, եղած եմ ռամկավար ու տարիներով վարած եմ Փորթուգալեան Ակումբի ատենապետութիւնը: Սակայն երբ յետոյ տեսած եմ որ կարգ մը բաներ զիս չեն գոհացներ այլեւս, այսինքն` ընկերային տարրը բացակայ է, հարցը փոխուած է:

Ես մասնաւորաբար խանդավառուած էի Արմենական Կուսակցութեան գաղափարախօսութեամբ: Արմենական կուսակցութիւնը շատ գիտական մօտեցում ունեցած է հարցերուն նկատմամբ: Պատմական հանգրուանները իրարու չէ խառնած: Ըսած է, թէ այդ օրերուն, իրենց հիմնադրութեան եւ աշխատանքի առաջին տասնամեակին, հայութեան առաջնահերթ խնդիրը ազգային ազատագրութեան խնդիրն է: Ընկերային արդարութեան հարցը կու գայ ժողովուրդին ազատագրումէն յետոյ, երբ մենք տէ՛րը կը դառնանք մեր հողին: Ասիկա շատ յստակ կերպով ըսուած է 1905 թուականի Արմենական Կուսակցութեան մէկ շրջաբերականին մէջ, որուն մէջ ընկերային արդարութեան հարցը, քափիթալի եւ աշխատանքի միջեւ հակասութեան հարցը, մեր առջեւ պիտի դրուի միայն այն ատեն, երբ փոխադրուած ըլլան մեր սեփական հողին վրայ եւ մեր մէջ զարգացած ըլլայ արդիւնաբերութիւնը, տնտեսութիւնը ա՛յն աստիճան, որ քափիթալի եւ աշխատանքի միջեւ հակասութիւնը հարց դառնայ: Այսինքն, ան հոս կը զանազանուի Հնչակեան եւ Դաշնակցական կուսակցութիւններէն այն բանով, որ անոնք, կը ներես թրքերէն արտայայտութեանս, ՙչոլ, եոխ, եումութա եոխ՚, արդէն ընկերային հարցերու մասին կը գրէին ու կը խօսէին...: Եւ Երուանդ Օտեանը հանճարեղ կերպով ՙԸնկեր Փանջունի՚ն քանդակած է:

Այս պատճառ եղաւ որ ես աւելի սկսայ Գրական Շրջանակով հետաքրքրուիլ, որովհետեւ այդ շրջանակը այդ տարիներուն եռուն գործունէութիւն ունէր, իսկական համալսարան մը դարձած էր: Ամէն ինչ կը քննարկըւէր: Շաբաթը անգամ մը, Ուրբաթ օրերը, կ՛ունենայինք ուրբաթական հանդիպում. լուրջ եւ բարձր մակարդակի զրոյցներ կ՛ունենայինք: Տեսայ որ իմ տեղս աւելի հո՛ն է, քան ՌԱԿ-ի մէջ: Բայց ես միշտ մնացի հաւատարիմ բարեկամ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, մա՛նաւանդ անոր Արմենական ակունքներուն: Կը յաւակնիմ ըսելու, որ ոեւէ ռամկավար ղեկավարի չափ եւ աւելի՛ տեղեակ եմ ՌԱԿ-ը կազմող բոլոր բաղկացուցիչ տարրերու ծրագիր-կանոնագիրներուն, որոնց մէջ ազգայինի կողքին արծարծուած են նաեւ տնտեսական եւ ընկերային հարցեր: Եւ կը հաստատեմ, շատ յստակ կերպով կ՛ընդգծեմ, ՌԱԿ-ի գաղափարական ակունքները զինք կը դասեն սոցեալ-դեմոկրատական ծրագրին տակ: Այսինքն` կուսակցութիւն մը, որ դրամատիրութեան կը հաւատայ, բայց նաեւ կը հաւատայ պետութեան հսկողութեան եւ միջամտութեան: Այսինքն` չափաւոր դրամատիրութիւն, որ սոցեալ-դեմոկրատիայի կարգախօսն է: Շատեր կը սխալին այս առումով եւ այդ սխալը մեծ աւեր գործեց վերջին տասնամեակին: ՌԱԿ-ը,- անունը վրան է` ռամկավարներու կուսակցութիւն. այլ խօսքով` ժողովուրդին կուսակցութիւնը,- իր բոլոր ծրագիր-կանոնագիրներուն մէջ դէմ է մոնոփոլի: Մենաշնորհի դէմ է ՌԱԿ-ը: Երկրի մը բնական հարստութիւնները, հասարակական ծառայութիւնները պետութեան հակակշռին տակ են, անհատական սեփականութիւն չեն կրնար ըլլալ` ըստ ՌԱԿ-ը բաղկացնող բոլոր կուսակցութիւններու ծրագիրներուն: Այսինքն` Վաչէ Ղազարեանին պատրաստած գիրքը կարդացած եմ 15 անգամ եւ շատ լաւ գիտեմ, թէ ով ի՛նչ կ՛ըսէ, Արմենականը ի՞նչ կ՛ըսէ, Վերակազմեալը ի՞նչ կ՛ըսէ, Սահմանադիր Ռամկավարը ի՞նչ կ՛ըսէ...: Վերջին տասնամեակին, սակայն, Հայաստանի անկախութենէն յետոյ, պատեհապաշտները Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան մէջ ՌԱԿ-ը շփոթեցին նոր ազատական վայրի դրամատիրութեան հետ: Ես գիտական մօտեցումով կը խօսիմ: Ընկերային եւ քաղաքական նրբութիւններու եզրերով կը խօսիմ: Ընդունուած սովորական քաղաքավարական խօսակցութիւններէն վեր կը ներկայացնեմ ձեր կուսակցութեան հարցը:

Նոր ազատական վայրի դրամատիրութիւնը տարբեր է երէկի ՌԱԿ-էն: Հայ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը ժողովուրդին եւ հայրենիքին շահերը պաշտպանող, հասարակական շահերը եւ երկրին ազգային հարըստութիւնները պաշտպանող, անհատական սեփականութեան դէմ, անոր չարաշահումներուն դէմ կուսակցութիւն մըն էր: Այսօրուան նոր ազատական վայրի դրամատիրութիւնը ուրիշ բան է: Հասարակութեան նկատմամբ ոչ մէկ մտահոգութիւն ունի նոր ազատական վայրի դրամատիրութիւնը, ուր անհատն ու անհատին սեփականութիւնն են գերիշխող:

 

Հ.- Յովակիմեանը դարբնոց մը եղաւ եւ վստահ եմ որ ձեր ուսուցիչներուն մէջէն ամէնէն շատ սէր ունեցաք Գերսամ Ահարոնեանին նկատմամբ: Ունի՞ք իր հետ կապուած յիշատակներ, որոնք արժանի են արձանագրութեան:

Պ.- Յովակիմեանի գրեթէ մեր բոլոր ուսուցիչները սրբազան դաստիարակներ էին, ոչ միայն պարզ ուսուցիչներ: Երկրորդական վարժարանը առած էին որպէս Հայ Մարդ դաստիարակելու դարբնոց, հնոց: Գերսամ Ահարոնեանը ամէնէն շատ տպաւորած է զիս եւ իրեն հետ շատ աւելի հոգեմտաւոր հարազատութիւն եւ հաղորդակցութիւն ունեցած եմ: Նուազ չէ պարագան Վահէ-Վահեանին, ինչպէս նաեւ Երուանդ Դաւիթեան կոչուած պատւական մշակին հետ: Ընկեր Գերսամը մեզի ոչ միայն հայոց պատմութիւն կու տար, այլ նաեւ տնտեսագիտութիւն եւ ընդհանուր պատմութիւն: Ուրեմն` ընդհանուր ազգաց պատմութիւն, տնտեսագիտութիւն եւ ազգային պատմութիւն իմ ազգային եւ ընկերային բոլոր հետաքրքրութիւններս կը գոհացնէին: Ինք գրքունակ ձեւով չէ որ կը խօսէր: Ընդհանուր զարգացումի տէր, աշխարհահայեացք ունեցող մարդ էր: Գիտես որ աշակերտը այս պատանեկան տարիներուն շատ զգայուն եւ արթուն է` ամէն բան սորվելու եւ լափելու համար: Իւրաքանչիւր բառ նշանակութիւն կ՛ունենայ: Ես հարիւր տոկոսով կը բաւարարուէի ընկեր Գերսամ Ահարոնեանին դասաւանդած նիւթերէն:

Մասնաւոր դէ՞պք այդ ուսանողական տարիներէն: Վերջին տարիէն ունիմ յիշատակ մը: Կրնամ յիշել եւ չեմ ամչնար: Օր մը, նկատած էր որ կօշիկիս տակը ծակ է: Ինք շատ լաւ կը հագնէր, արտաքինին հոգ տանող գրաւիչ մարդ էր: Ոեւէ իգական սեռի պատկանող անձ կրնար հալիլ ի տես իրեն: Յաջորդ պահուն ինծի ըսաւ որ միասին քիչ մը դուրս ելլենք: Ձեռքը տոպրակ մը կար: Ինծի բերած էր: Այդ պահը անկարելի է որ մոռնամ մինչեւ մահ: Հո՛ն անդրադարձայ որ ինք անդրադարձեր է որ կօշիկիս տակը ծակ է: Այս մէկը անսորով բան էր:

 

Հ.- Որքան գիտեմ, երբ միացաք համայնավար շարքերուն, յուսախաբութիւն մը ունեցաք օրուան պատասխանատուներէն: Այդ դէպքը չէ բացայայտուած մեր ընկերային ու հասարակական պատմութեան համար: Այդ յուսախաբութիւնը ինչէ՞ն ծագեցաւ: Քանի մը այլ պատուական բարեկամներ ալ ապրած էին այդ յուսախաբութիւնը:

Պ.- Իմ խառնուածքովս ես կաղապարի մէջ չեմ մտներ: Իմ խառնուածքովս ես հրահանգ գործադրող մարդ չեմ: Եթէ չհամոզուիմ, չեմ գործադրեր: Իմ մօտեցումս գիտական է: Զգացական հարուստ աշխարհ ունիմ, բայց այս հասարակական հարցերուն մէջ եթէ չհամոզուիմ` չեմ գործադրեր: Գաղափարախօսութիւնը բան մըն է, այդ գաղափարախօսութիւնը ՙէսթապլիշմընթ՚ի վերածած կուսակցութեան օրուան ղեկավարութիւնը չի գործադրեր, չի յարգեր, ուրեմն բախում կը ստեղծուի եւ ինծի համար գաղափարախօսութիւնը աւելի բարձր է, քան կազմակերպութիւնը: Հետեւաբար, ով կ՛ուզէ թող ըլլայ այդ անձը, որուն հետ տարակարծիք եմ: Մանաւանդ Կոմունիստ կուսակցութեան մէջ քննադատելը եւ ինքնաքըննադատելը ընդունուած հիմնական սկզբունք է: Բոլորը ենթակայ են քննադատութեան, բոլորը պարտաւոր են ինքնաքննդատութիւն ընելու: Ա՛յս է միակ ձեւը կուսակցութիւն մը տեւապէս զարգացնելու, յառաջ տանելու: Դժբախտաբար, այդ տարիներուն, 60-ականի առաջին տարիներուն, կուսակցութեան մէջ եռապետութիւն մը հաստատուած էր: Կուսակցութեան կանոնները չէին յարգուեր, լենինեան սկզբունքները չէին յարգուեր: Ինքնաքննադատութեան եւ քննադատութեան սկզբունքը չէր յարգուեր: Կուսակցական մարմինները չէին յարգուեր:

 

Հ.- Նախապէս նման ժողովներ տեղի ունեցա՞ծ էին:

Պ.- Այո՛, անշուշտ: Նաեւ ազգային հարցը դեր մը խաղցաւ: Եղեռնի յիսնամեակը կը մօտենար: Մենք` հայ ընկերներս, ինծի համախոհ, ինչպէս` Յակոբ Պօղոսեան, Գրիգոր Երէցեան, Երուանդ Ազատեան (Էտմոն Կոտալազեան այն ատեն), ըսինք որ պէտք է Եղեռնի յիսնամեակը արժանաւորապէս նշել: Ամերիկահայ ընկեր մը եկաւ Վահան Ղազարեան անունով, կոմունիստ, որ Հայաստան պիտի երթար Հայաստանի կառավարութեան հետ խորհրդակցելու թէ ինչ կը մտածեն ընել, որպէսզի սփիւռքի համայնավարները հակասութեան մէջ չիյնան Հայաստանի հետ: Տեսնուեցանք: Ընկեր Աղպաշեանը եւ ես տեսնուեցանք Վահանին հետ: Ասիկա մանրամասնութիւն մըն է, որ կը նշանակէ թէ արդէն հակասութիւն մը կար օրուան ղեկավարութեան եւ մեր միջեւ: Հայ ընկերներու ջախջախիչ մեծամասնութիւնը ընկեր Աղպաշեանին եւ իմ տեսակէտներուն համաձայն էր:

Մենք Վարդան Ղազարեանին հետ տեսնուելէ յետոյ, ան վերադարձաւ եւ ըսաւ որ Հայաստանի ընկերները պատրաստ են Մեծ Եղեռնը տօնելու: Տէրունեան մը կար ժամանակին, որ գաղթականութեան նկարները նկարած էր: Վարուժան Սարաֆեանէն ալպոմ մը ձեռք ձգեցինք եւ սկսանք ՙՄեր նշանաբանն է ՙՅառաջ՚՚ թերթին մէջ, որուն թէ՛ խմբագիրն էի ես եւ թէ՛ պատասխանատու տնօրէնը, այդ նկարները դնել: Ասիկա կը պատահէր 64-ի առաջին ամիսներուն եւ մենք կը նախապատրաստուէինք 1965-ի յիսնամեակին: Ամբողջ տարին կը ծրագրէինք այդ մթնոլորտը ստեղծել:

Չերկարեմ: Այս մէկը ազգային հարց էր: Միջազգային հարցով կար ուրիշ խնդիր մը: Սովետական Միութիւնը Ապտէլ Նասըրին լենինեան շքանշան տուաւ: Ես այդ շքանշանին տուչութեան համար 8-րդ էջին վրայ պզտիկ լուր մը տուած էի: Մէյ մըն ալ Մատոյեանը եկաւ տպարան, հարցուց որ Նասըրին լենինեան շքանշանի լուրը ինչպէ՞ս տուինք: Տուինք, ըսի, բայց 8-րդ էջին վրայ: Առաջին էջին վրայ ՙմանշէթ՚ պէտք է դնէք, հրահանգեց: Ըսինք ՙԸնկեր, Սովետական Միութիւնը պետական հաշիւներէ մեկնած ասիկա կ՛ընէ, բայց մենք որպէս կոմունիստ, Ապտըլ Նասըրը արժանի կը գտնենք լենինեան շքանշանին: Չենք գտներ, որովհետեւ սոցեալիստ ալ չէ մարդը՚: Ըսենք մենք որպէս կոմունիստական օրկան լուրը չենք կրնար անտեսել, բայց նաեւ չենք կրնար լուրին պէտք եղածէն աւելի կարեւորութիւն տալ. այլապէս` մենք մեր ընկերները ապակողմնորոշած կ՛ըլլանք:

 

Հ.- Ի՞նչ տեսակ յուսախաբութեան պահեր ապրեցանք, երբ կարմիր դրօշը Քրեմլի աշտարակէն վար բերուեցաւ եւ երբ Եռագոյնը բարձրացաւ Հայաստանի պետական հաստատութիւններուն վրայ, մանաւանդ որ երկար տարիներ ծառայած էիք այդ գաղափարին:

Պ.- Բնական է, շատ ծանր, շատ դժուար... ցաւատանջ հարց է այդ մասին խօսիլ: Ցաւը աւելի մեծ նշանակութիւն ունեցաւ, երբ անդրադարձանք որ այս փլուզումը ո՛չ թէ հետեւանք էր արտաքին միջամտութեան, յաղթանակին, այլ` ներքին փտութեան: Ես այդպէս համոզուած եմ: Այսինքն` ամերիկեան իմփերիալիմզը իր բոլո՜ր միջոցներով չէր կրնար հոս հասցնել խընդիրը: Ներսը ապականեցաւ: Եւ ներսէն էր որ պիւրոքրաթիա մը ստեղծուեցաւ, նոմենքլաթուրա մը, ինչպէս մեր փոքր Լիբանաի մէջ եռապետութիւն մը հաստատուած էր եւ չէին յարգուեր կուսակցական լենինեան կազմակերպչական սկզբունքները: Ուրեմն, Սովետական Միութեան մէջ եւս դադրած էր գաղափարախօսութիւնը դեր խաղալէ եւ շեղած էին նոյնիսկ ղեկավարները, որոնք ՙտաչա՚ կ՛ունենային: Ի՞նչ կը նշանակէր այս. քափիթալի՞ստ ես դուն: Այսինքն, երբ որ կուսակցական ղեկավարը ՙտաչա՚ի տէր կ՛ըլլայ, կը նշանակէ որ սոցիալիստ ըլլալէ դադրած է:

Ուրեմն, երբ այդքան հսկայ նուաճումներ արձանագրած երկիրը այդ ապականութեան պատճառով կը փլուզուի այդքան արագ եւ նոյնիսկ կուսակցութեան կեդրոնական կոմիտէն, որ կուսակցութեան վերին մարմինն է, չի կրնար առաջքը առնել եւ փլուզումը կը սկսի նոյն ինքն կուսակցութեան քարտուղարին նախաձեռնութեամբ, Կորպաչովի նախաձեռնութեամբ, կը նշանակէ թէ ներքին է փլուզումը ահաւոր է: Ուրեմն ներքին դասալքութիւն կայ, դաւաճանութիւն կայ, որովհետեւ այդ վերջին քսան տարիներուն տիրող անսկզբունքայնութիւնը, հակա-գաղափարականութիւնը, պատճառ եղած էին որ շատեր հարստանան պետութիւնը կողոպտելով, ո՞ւր պիտի գործածէին: Սովետական սոցիալիստական ռեժիմին մէջ չէին կրնար օգտագործել: Ուրեմն անոնք իրենց շահը ունեցան սոցիալիստական ռեժիմը տապալելուն մէջ. քափիթալիզմին անցնելու մէջ, ուր պիտի կարենային առաւելագոյնս օգտագործել իրենց գողցած դրամները: Սովետ Միութեան եւ Սովետական Հայաստանի մէջ դրամատիրական դասակարգ գոյութիւն չունէր: Ուրկէ՞ յառաջացան գողեր եւ աւազակներ եւ ինչպէ՞ս յառաջացաւ այդ դասակարգը: Գոյութեան եկաւ մակաբոյծ դասակարգ մը: Ուրիշ երկիրներու մէջ, դրամատիրական դասակարգի մէջ, շատ մարդիկ աշխատած են, քրտնած են տասնամեակներով, դիրք մը շինելու համար...: Այո՛, առաջին տարիներուն գողցած են, ըսած են... Հենրի Ֆորտը կ՛ըսէ. ՙԱռաջին մէկ միլիոն տոլարը ես գողցայ... յետոյ կրցայ գագաթ հասնիլ՚: Բայց աշխատանք կայ անոր ետին: Հայաստանի եւ նախկին Սովետ Միութեան դրամատէրները աւազակներ էին միայն, զո՛ւտ: Եւ ատո՛ր համար այսօր Հայաստանի տնտեսութիւնը շատ դժուար վիճակի մէջ է: Շատ թշուա՜ռ վիճակի մէջ է:

 

Հ.- Կրնա՞ք վերադարձ մը տեսնել:

Պ.- Քարլ Մարքս կ՛ըսէ որ մարդկութիւնը հետեւեալ երկընտրանքին առջեւ է: Կա՛մ պիտի ընտրէ սոցիալիմզը, կա՛մ բարբարոսութիւնը: Ուրեմն, Սովետական Միութեան փլուզումէն յետոյ, սովետական ճակատի քայքայումէն յետոյ, ամերիկեան իմփերիալիզմը մենատիրութիւն հաստատեց աշխարհի վրայ: Աշխարհ դարձած է միաբեւեռ, բայց նաեւ բարբարոսացած է, ասիկա փաստ է: Ուրեմն, Մարքսը կ՛ըսէ որ, եթէ մարդկայնօրէն քաղաքակիրթ կեանք մը պիտի ապրինք, սոցիալիզմով պիտի ապրի մարդկութիւնը. այլապէս, յաջորդ ընտրանքը բարբարոսութիւն է: Մարդկութիւնը բարբարոսութեամբ երկար չի կրնար ապրիլ եւ այսօր կը վերադառնայ, անպայման պիտի վերադառնայ: Սովետական պետութեան փորձին ձախողումը չի նշանակեր, որ սոցիալիզմի գաղափարը ձախողեցաւ: Սոցիալիմզը ծնունդ կ՛առնէ քափիթալիզմի արգանդէն: Առանց քափիթալիզմի սոցիալիզմ չի կրնար ծնիլ: Հիմա, Լիբանանի մէջ ՙՄուքաուամային՚ (ընդդիմութեան) դէմ կը խօսին, երբ առանց Իսրայէլի սպառնալիքին դիմադրութիւն չէր կրնար յառաջանալ: Ուրեմն սկզբնական պատճառը հոն է: Սոցիալիզմին սկզբնական պատճառը դրամատիրութեան եւ վայրի դրամատիրութեան մէջ կը կայանայ: Այսօր երբ դիմադրութիւնը աւելի վայրագ դարձած է, շատ աւելի կ՛արագանայ սոցիազիմին վերադարձը:

 

Հ.- Նոյնը պիտի տեսնէք նաեւ Ռուսաստանի՞ մէջ գալիք տասնամեակին:

Պ.- Իմ համոզումովս,- ես մօտէն սերտեցի Փութինի 2000 թուականի մշակած ազգային եւ զինուորական անվտանգութեան հայեցակարգը, որ կը բաղկանայ երկու անջատ փաստաթուղթերէ եւ հրատարակուած է անգլերէնով,- Փութինը 2001 թուականէն ասդին հետեւողականօրէն կը ջանայ վերականգնել Ռուսաստանի հեղինակութիւնը: Փութինը սոցիալիզմ չէ որ կը կառուցէ. ան կը փորձէ ամերիկեան միաբեւեռ աշխարհին հակադրուիլ` ստեղծելով նոր բեւեռ մը: Չինաստանի հետ Շանկհայի համագործակցութեամբ նոր կազմակերպութիւն մը ստեղծեցին` Քազախստան, Քրքզստան, Ուզպեքիստան, Տաճիկիստան, Ռուսաստան եւ Չինաստան: Շատ կարեւոր է, այս եւ անոր դիտորդի դերով անդամ են Հնդկաստան, Փաքիստան, Իրան, Մոնկոլիա: Այսինքն` Եւրասիոյ ամբողջ արեւելեան մասը, մինչեւ Ծայրագոյն Արեւելք, հսկայ ճակատ մը կը կազմուի ամերիկեան միաբեւեռ աշխարհահակալութեան դէմ: Ինչպէս Արմենական Կուսակցութիւնը կ՛ընէր ժամանակին, հիմա ազգային ազատագրութեան հանգրուանն է, որուն պիտի հետեւի ընկերային արդարութեան կռիւը: Այսօր Միացեալ Նահանգներու մենատիրութենէն ազատագրուելու հանգրուանը մեծ թափով կ՛ընթանայ:

 

Հ.- Լիբանանեան քաղաքական կեանքին մօտէն կը հետեւիք: Ինչո՞ւ չմըտածեցիք լիբանանեան քաղաքական կեանքին մասնակցութիւն բերել պետական կառոյցներու մէջ, իբրեւ երեսփոխան թերեւս...

Պ.- Երկուքը իրարմէ տարբեր հարցեր են, լիբանանեան քաղաքական կեանքին լրիւ մասնակցած եմ: Կը մասնակցիմ մինչեւ այսօր: Մինչեւ այսօր մենք Լիբանանի Կոմունիստներու Միութիւնը ունինք. անոր անդամ եմ եւ կը մասնակցիմ: Սակայն ինչո՞ւ պետական առումով չեմ մասնակցիր, որովհետեւ մենք մեզ պիտի չխաբենք: Այս պետութիւնը պուռժուա դասակարգի պետութիւն է, որ կը շահագործէ համայնքային դրութիւնը եւ այդ դրութեան շնորհիւ իր իշխանութիւնը կը բանեցնէ: Երկիրը եթէ պիտի փոխուի, ժողովուրդը պիտի դաստիարակուի: Ժողովուրդը պիտի զարգանայ քաղաքականօրէն եւ հաւաքական ձեռնարկներով, պայքարով իշխանութիւնը պիտի փոխուի: Այս պետութեան մէջ երեսփոխան ըլլալը բան մը չի նշանակեր ինծի համար: Դժբախտաբար, 12 երեսփոխաններուն մեծամասնութիւնը բացարձակապէս մտաւորական պատրաստութիւն չունեցող մարդիկ են: Հաւանաբար ըսեմ, որ եթէ երեսփոխան ըլլաս, կրնայ ըլլալ որ համայնքդ օգտուի: Երկրին մէջ մեծ ուժեր կան: Վերջին տարիներուն, պետական մակարդակի վրայ, հարիւր տոկոսով ազգավնաս քաղաքականութիւն տարուեցաւ:

Պէյրութ, 29 Օգոստոս 2007