Baikar Blue logo.png

ՆԵՐԿԱՅԻ ԹԷ ԱՊԱԳԱՅԻ ՀԱՇՈՒՈՅՆ.

ԱԶԳԱՅԻՆԸ ԹԷ՞ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆԸ ԱՌԱՋԱՏԱՐ

ՊԱՐՈՅՐ Յ. ԱՂՊԱՇԵԱՆ

Թագաժահրը, որ հարուածեց ամբողջ աշխարհն ու մարդկութիւնը, առանց խտրութեան, արդէն իսկ ՙաւետած՚ էր, որ նոր ու բոլորովին տարբեր իրականութիւն մը ստեղծուած է, որուն նկատմամբ կարելի չէ նախկին արժեչափերով վերաբերուիլ:

Իրաւա՛մբ, միթէ՞ հնարաւոր է կամ տրամաբանական, ներկայ կացութաձեւը, իր խայտաբղէտ իրավիճակներու, իրադրութիւններու ընդմէջէն չտեսնել ՏԻՐՈՂ մերկութիւնը, որ ոչ նման է անցեալին եւ ոչ ալ երէկուան:

Այլ խօսքով, մեր կարծիքով, թագաժահրը, անուղղակիօրէն, զգաստացնող կամ զգաստութեան մղող մարտահրաւէր մըն էր, որ լռելեայն, բայց, ցաւցնող ու ճզմող հպումներով կը յիշեցնէր մարդկութեան` ապիկարութեան, մեղկութեան, ստորնութեան, այլանդակութեան, իրերամերժութեան, նենգութեան, դաւաճանութեան, խաբեբայութեան, ստահակութեան, փտածութեան ու չարաշահութեան տխուր երեսները, այլեւ` ՙսովոր-անսովոր՚, ՙանսովոր-սովոր՚ վայրագութիւնները իրարու նկատմամբ:

Այնքան ատեն որ` ի՛նք, մարդկութիւնը չգիտակցեցաւ կամ չանդրադարձաւ ծաւալող այս ախտին, ահաւասիկ, ՙՔորոնա՚ վիշապ մը սողոսկած է ամէն տեղ, թէկուզեւ ան ըլլայ` արհեստածին, բայց, վերջին հաշուով, գործող ու փճացնող հետեւանքներով:

Ի տես այս տեսանելի ու զգալի համապատկերին, կեանքին եւ յարաբերութեանց, մարդկութեան եւ ընկերութեանց նկատմամբ ի՞նչ դիրք պէտք է բռնել կամ ինչպէ՞ս պաշտպանուիլ, երբ համագիտութիւնն իսկ անզօր է… ՙՔորոնա-ցունամիզմ՚ին դէմ:

Զարմանալին այն է, որ այս ժահրային գրոհին դէմ, որքան ալ կանխարգելիչ միջոցներ ու նախազգուշկան քայլեր առնուեցան, ու կ’առնուին, տակաւին կան յամեցող բազմատեսակ վտանգներ, որոնք տարածուած են ու կրնան տարածուիլ զանազան գօտիներու վրայ:

Կը նշանակէ թէ` այս ՀԱՄԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՂԷՏը, գոյատեւելու ու ՙհնձելու՚, տակաւ զարգանալու ՙառաքելութեան՚ մէջ կը գտնուի, իսկ զայն արգելակող ու զսպող կողմերը… դասալքութեան, որովհետեւ կը շարունակեն անտեսել պատուհասները եւ անձնատուր կ’ըլլան ՙմարդակեր՚ութեան ախորժակներուն:

Եթէ ա՛յս է` հոս ու հոն շարունակուող ու ցուցադրուող երիզաժապաւէնը, իր մոխրագոյն եւ ածխագոյն երանգներով, պարզ է, պիտի ծագի յաղթող ու պարտուող կողմ մը, այնքան ատեն որ մարդկութիւնը կը մնայ պարտուողական, անձնատուական ու պատեհապաշտական հոգեվարքի մէջ:

 

***

Սփիւռքը ո՞ւր կը գտնուի այս հարթակին վրայ:

Հարցում, որ պէտք է տագնապեցնէ ու մտահոգէ բոլորը, անխտիր, ի՛նչ պատկանելիութիւն, կողմնորոշում կամ արեւելում ունենայ:

Առ այդ, հարցերուն հարցը. կա՞յ գիտակցութիւն այս առընչութեամբ, թէ՞` ամէն ինչ ձգուած է ինքնահոսութեան, յարմարողութեան ու համակերպութեան… ալիքներուն:

Պատասխանները կրնան ըլլալ լպրծուն կամ փխրուն, բայց, մէկ բան ՅՍՏԱԿ է, որ գէթ Լիբանանի ժողովրդային բողոք-ցոյցերը (17 Հոկտեմբեր 2019) եւ թագաժահրային երեւումները (Մարտ 2020), հիմնովին տարբեր ՀԵՏՔԵՐ ձգեցին, որոնք չեն կրնար նմանիլ անցնող ժամանակներուն, հետեւաբար, անխուսափելիութիւն կայ, դէմ յանդիման գտնուելու լիովին նոր մարտահրաւէրներու:

Այստեղ է, որ անհրաժեշտ կը դառնայ շրջադարձ մը, վերանայումի հրամայականութիւն մը, բարեկարգումի նախաձեռնութիւն մը, առանց հեռանալու ՀԱՅՈՒ ինքնութենէն, առանց մոռնալու ՀԱՅՈՒ պատկանելիութիւնը եւ առանց անտեսելու ՀԱՅՈՒ էութիւնը, պարզապէս ցոյց տալու ու համոզելու, թէ Սփիւռքի կարգավիճակը եւ գոյավիճակը եւս, ՊԱՐՏԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ տակ կը գտնուին վերափոխուելու ու վերանորոգւելու:

Սփիւռքը, իր զանազան գաղութներով ու համայնքներով, ուր ազգային, եկեղեցական, կրթական, երիտասարդական, մարզական, հայրենակցական, ընկերային, մշակութային կառոյցներով ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ ԴՐԱՄԱԳԼՈՒԽ մը կը կազմէ այսօր, կրնա՞յ շարունակել մնալ ՙժամանցուած՚ի կամ ՙժամանակավրէպ՚ի խաչմերուկներուն վրայ, երբ պայմաններն ու պարագաները այն չեն, ինչ որ էին նախապէս:

Ուրեմն, ի՞նչ. գոյութիւն ունի՞ն կամ շօշափելի՞ են այն հաւանականութիւնները, որոնցմով հայկական կառոյցները կրնան կամ ի վիճակի են նոր (բայց, համոզիչ դերերով) հանդէս գալ, վերաշխուժանալու ու վերաբարեկարգուելու դիմապատկերներով:

Սփիւռքը իր բազմաշերտ ու բազմաճիւղ կառոյցներով, միշտ ալ մնացած է պատնէշի վրայ, ինքզինք պարտադրած ու հաստատած, որպէս գործօն, աշխոյժ եւ արդիւնաբերող հաւաքականութիւն, եւ հետեւաբար ա՛յդ եղած է իր գոյութեան հիմնական գրաւականներէն մէկը, սակայն, այսօր, կայ ուրիշ ԵՂԵԼՈՅԹ մը, որուն հետ կարելի չէ մերուիլ անցողակի կամ կողմնակի մօտեցումներով, որովհետեւ` ատոնք կրնան առաջնորդել անկումային ու մահացու հետեւանքներու:

Այս մատնանշումները եւ գրառութիւնները, որոշ է, կ’առաջնորդեն (պէ՛տք է առաջնորդեն), աւելի հրատապ հարցերէն անոր, որ, այսպէս ըսած, ազգային գործող, առաջնորդող կամ ղեկավարող կառոյցները ո՞ւր են եւ ինչո՞վ իրենց պատասխանատուութիւններուն տէրն են (եթէ` ե՛ն):

Այս առումով, իրաւունք կա՞յ թէ` չկայ, առնուազն հետաքրքրուելու ու բազմաձայնելու. հայկական կուսակցութիւնները, որոնք իրենց հիմնումէն ի վեր, գտնուած եւ գործած են ազդու հորիզոնականներու վրայ, ներկայիս, ինչպէ՞ս կը գնահատուին կամ կ’արժեւորուին, կամ` անոնք ո՞ւր կը տեսնեն իրենց գոյութեան ելքն ու դերը եւ ինչո՞վ կ’արդարացնեն ու կը հիմնաւորեն իրենց ուղղութիւնները:

Խնդիրը երբեք կապ չունի, այս հանգրուանին եւ այս առիթով, մօտիկ թէ հեռաւոր անցեալին հետ, այլ` գերազանցապէս, ԱՅՍՕՐՈՒԱՆ, ո՞ւր են անոնք եւ ինչո՞վ… կը լուսաւորուին կամ կը լուսաւորեն:

Թող ո՛չ ոք փորձութիւնը ունենայ առարկելու, թէ միտում կայ թերագնահատելու կամ արժեզրկելու զանոնք, ո՛չ, խօսքը կը վերաբերի այսօրուան, ուր` մէկը կամ միւսը կը գտնուի հակոտնային, լպրծուն, ելեւէջային կամ պարունակներու մէջ:

Բայց, այս բոլորէն դուրս ու հեռու, տեղին չէ՞ հարցադրել (ու հարցապընդել), թէ հայկական կուսակցութիւնները, ԱԶԳԱՅԻՆ ԵՆ ԹԷ՞` ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ:

Անմիջական պատասխանը, առանց ՙչեմուչեմ՚ի կամ ՙկմկալու՚ եւ ի հեճուկս ինքզինքնին ՙփոլիթիքոս՚ նկատողներու, հայկական կուսակցութիւնները որոշապէս ու հիմնապէս` ԱԶԳԱՅԻՆ են, իսկ եթէ` քաղաքական շղարշ տրուած է անոնց, այս կամ այն պատրուակներով եւ արդարացումներով, ատոնք համայնքային (կամ նեղ-ներկուսակցական) հաշիւներէն մեկնելով եղած են:

Կար ժամանակ, երբ երեսփոխանական ընտրութիւններ կը կայանային (իբր թէ) նոր մեկնակէտերով ու բաժանումներով, մինչ եղան ցնորամիտներ, զանոնք շփոթեցին իրենց անձնակեդրոնութեան հետ, մոռնալով (աւելի ճիշդ` չգիտակցելով), որ հայկական կուսակցութիւնները երբեք չեն եղած ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ, այլ` ԱԶԳԱՅԻՆ, իսկ եթէ` պետական մակարդակով, հայեր գտնըւած են իշխանութիւններու մէջ, ատիկա ո՞վ ըսաւ թէ` արդիւնք է հայկական քաղաքական պատկանելիութիւններուն ու անդամակցութիւններուն:

Իսկ այս վերաբերմունքը կամ մտածումը մեզ կը մղէ խորհրդածելու, թէ` իրաւունք կա՞յ ազգայինն ու քաղաքականը իրարու հետ շփոթելու կամ զիրար խաչաձեւելու կամ ալ` խառնափնթորելու:

Ճիշդ է, անցնող բազմատասնեակներուն, երբ Մեծ Եղեռնը իր աւերները գործեց, ողջ մնացած, ցիրուցան ու տարտղնուած հայութիւնը հետզհետէ ինքզինք գտաւ, կուսակցութիւնները հսկայական գործ կատարեցին, հայապահպանման գործունէութիւններով, բայց, ոչ երբեք` ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ, որովհետեւ ոչ ատոր դաշտը ունէին, ոչ ոյժը, ոչ ալ կազմաւորումը:

Իսկ աւելի ուշ, կուսակցութիւնները երբեք չդարձան քաղաքական ներկայութիւն, բացի, իրենց ապրած երկիրներուն մէջ (Միջին Արեւելքի եւ յատկապէս Լիբանանի) լծակից դառնալով տեղայնական կարգ մը շարժումներու ու զբաղցնելով խորհրդարանական կամ կառավարական պաշտօններ: (Այս բաժինն ալ ուրիշ` հարցադրում-հրատապութիւն):

Այստեղ, քաղաքականը պէտք չէ հասկնալ իր ԶՈՒՏ կամ ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ չափանիշերով, այլ` ՆԵՂ հասկացողութեամբ, որ առնչուած է դաւանանքային ու թուային պատկանելիութիւններով, ուր քաղաքական հասկացողութիւնը չէր ու չէր կրնար ըլլալ այն դերակատարութիւններով, ինչ որ էր ուրիշներու պարագային:

Ճիշդ հոս է, որ կուսակցութիւնները ՙտուժեցին՚, իսկ ժամանակները այնպէս դասաւորուեցան ու տրամադրութիւնները այնպէս դրսեւորուեցան, ուր անոնք սկսան տկարանալ, հայկական հրապարակի վրայ չունենալով այն ներուժն ու հեղինակութիւնը, դերն ու ազդեցութիւնը, որոնք ունէին նախապէս: Պատճառներէն մէ՞կը, պէտք եղածէն աւելի քաղաքական հովերով տարուեցան, մանաւանդ անոնք, որոնք այդ բնագաւառներէն ներս փորձառուներ էին կամ… անփորձներ:

Բաց աստի, նոյն կուսակցութիւնները, այսօր արդեօք ունի՞ն իրենց ժողովրդականութիւնը, նախկին հմայքն ու գրաւչութիւնը, երբ ԹԻՒԻ եւ ՈՐԱԿԻ առումով, մեղմ ըսած, անոնք նահանջի մատնուած են, իսկ երիտասարդութեան մօտ շա՜տ նուազ տոկոս մը (ոմանց պարագային` երբե՛ք) կը յարի անոնց:

Հայաստանի անկախութիւնը նոյնիսկ վերազարթօնքային չեղաւ այդպիսիներուն համար, որովհետեւ` այս ընթացքով անոնք ինկան մրցակցութեան եւ արագահասութեան անտեղի ու շուտիկ հեւքի մը մէջ, ինչ որ հող կորսնցնելու առիթները բազմացուց, մինչ ծրագիր-կանոնագիրները մնացին ՀՆԱՄԵՆԻ ու ՀՆԱՒԱՆԴ, նոր սերունդին մեծ մասին համարեա ոչինչ տալով կամ ոչինչ ըսելով:

Աւելին. հայկական կուսակցութիւնները տակաւին կրնային վերաշխուժանալ ու վերակենդանանալ, եթէ վերանորոգուէին ու ՎԵՐԱՐԴԻԱԿԱՆԱՅԻՆ` ազգային նորայոյս ու նորակերտ տեսիլքներով, սակայն մէկ կողմէն` յամեցող հնաբուրութիւնը ու մակընթացութիւնը, միւս կողմէն` ձախող առաջնորդութիւնը ու ձախաւերութիւնը, զիրենք դրած եղան անճրկութեան եւ անհաղորդութեան բովին մէջ:

Ո՛չ մէկ նպատակ կայ կուսակցութիւններու ներկան եւ ապագան դնել նոյն նժարներուն վրայ, բայց, կարելի՞ է չհամաձայնիլ, որ անոնք ՙտժգունած՚ են, մէկը` ՔԻՉ, միւսը` ՆՈՒԱԶ, միւսն ալ` ՉԱՓԱԶԱՆՑ, իսկ վաղը` ոչ-հեռու վաղը, ի՞նչ պիտի ըլլան ատոնք, մտածող կա՞յ, թէ բոլորն ալ կրնան ենթարկուիլ` "Gone With The Wind”ի հողմային ճակատագրին…:

 

Եզրակացութիւն.

Սփիւռքի մէջ, եթէ հայկական կուսակցութիւնները պիտի գոյատեւեն, նոր ՇՈՒՆՉ ու ՄՂՈՒՄ պէտք է, առանց կրկնելու ՙկուսակցականացած՚ հնացած թեքումներու փորձերը, ոչ ալ պահելու խամրած ուղեղները, իսկ ամէնէն հիմնականը, համոզուիլ ու համոզել, որ հայկական կուսակցութիւնները ԱՄԲՈՂՋՈՎԻՆ ԱԶԳԱՅԻՆ են եւ ոչ` քաղաքական:

Այլապէ`ս, ասկէ դուրս ՉԻ՛Ք հեռանկար…:

Պէյրութ