Baikar Blue logo.png

ԼԻԲԱՆԱՆԸ ԱՆԴՈՒՆԴԻ ԵԶՐԻՆ

ՓԱՆՈՍ ԹԻԹԻԶԵԱՆ

 

Մինչ երկար քաշքշուքներէ ետք կազմուած կառավարութիւնը իր ծրագրումի գործընթացներով յոյսի նշոյլներով կ'օրօրէ լիբանանցիները, Լիբանանը իրաւամբ, հասած է անդունդի եզրին: Հանրածանօթ իրողութիւն է որ Լիբանանի ժողովուրդը, ի մասնաւորի վերջին տարիներուն, բազմատեսակ զրկանքներու եւ տառապանքներու մէջէն կþանցնի որոնց նմանը երկրին բովանդակ պատմութեան մէջ տեղի չէ ունեցած: Երկրի ահաւոր դժբախտութեան պատճառը տնտեսական այն սուր տագնապն է որ աննայ կերպով կը հարուածէ Լիբանանի ժողովուրդին մեծագոյն տոկոսը:

Աւելի մասնաւորուած խօսելով, տանք հակիրճ պատկեր մը, պարզելու համար դժբախտ կացութիւնը: Լիբանանը այսօր կքած է աւելի քան ութսուն միլիառ տոլարի բեռան տակ: Այն աստիճան պարպուած էր երկրին Կեդրոնական Դրամատան պահեստի գումարը, որ Լիբանան, անցեալ Մարտին (2021), անկարող եղաւ վճարելու 1.2 միլիառ տոլարի իր առած յանձնառութիւնը: Դժբախտ իրողութիւն մը, Լիբանան երկրին համար, որ կը նշանակէ թէ, եթէ դուրսէն զօրեղ միջամտութիւն մը (Bailout) տեղի չունեայ երկիրը բըռնած կ'ըլլայ ստոյգ սնանկութեան ճամբան: Ուշադրութեան առնուելիք երկրորդ պարագան այն է, որ Լիբանանի Կեդրոնական դրամատան (opaque) գործառութիւնները, անթափանց, ի շահ Էլիթ խաւին, պատճառ պիտի հանդիսանային նաեւ պահեստի գումարի օրինական սահմանէն վար իջնելուն: Իրողութիւն մը` ուր այլեւս Կեդրոնական Դրամատունը ի վիճակի չէր օժանդակութիւն հասցնելու միջին դասակարգին: Այդ ձեւով միջին դասակարգը պիտի դադրէր գոյութիւն ունենալէ: Աղքատութիւնը յիսուն առ հարիւրէն աւելի վեր բարձրացաւ: Անգործութիւնը, սղաճը (inflation) աւելնալով, ապրանքները օրըստօրէ աւելի սղեցին: Շատ մը կենսական նիւթեր, դեղօրայքը մէջն ըլլալով, սկսան անգտանելի դառնալ դեղարաններու եւ հիւանդանոցներու մէջ: Շատերը զոհ գացին կենսական նշանակութիւն ունեցող դեղօրայքի պակասէն:

Ուրիշ այլանդակ երեւոյթ մը:

Լիբանանի քաղաքացին, որ իր սեփական դրամը, տոլարի հաշուով, օրինապէս մուծած էր լիբանանեան դրամատուները, արտօնուած է միայն փոքր գումար մը առնել անկէ: Նման ապօրէն երեւոյթ միջազգային ընկերութեանց մէջ երբեք տեղի չէ ունեցած: Միջազգային դրամատուներու օրէնքներու համաձայն բացարձակապէս ապօրինի: Նաեւ, մարդկային իրաւունքներու համաձայն:

Այսպէս, կարելի է թուել շատ մը այլ ժխտական երեւոյթներ, որոնց ծանօթ են նաեւ դուրսը ապրողներ, որոնք օրը օրին կը հետեւին զարգացումներուն:

Աւելի քան տարի մը առաջ, 2020-ի Օգոստոս 4-ին, երկու հսկայ պայթումներ տեղի ունեցան Պէյրութի նաւահանգիստին մէջ: Նման ճարտարարուեստական պայթում մեր երկրագունտը չէր ճանչցած: Այդ պայթումները խլեցին երկու հարիւրէ աւելի մարդկային զոհեր, եօթը հազար վիրաւորներ եւ երեք հարիւր հազարաւոր անձեր անտուն մնացին:

Կարծէք չէին բաւեր այն բազմատեսակ ողբերգութիւններրը որոնք պայթեր էին քաղաքացիներու գլխուն, մէջն ըլլալով համատարած COVID ժահրը: Ամէնէն կարեւորը, Լիբանանցին, որ շնորհիւ իր ձեռներէց ոգիին, տոկունութեան, ճարպիկութեան ու ճկունութեան յաղթահարեր էր բազում դժուարութիւններ` Պէյրութի նաւահանգիստի մէջ պատահածը, փշրեց Լիբանանցիներուն վերապրումի կամքը:

Ֆրանսայի Նախագահ Emmanuel Macron, քաջածանօթ Լիբանանի ողբերգական կացութեան, նաեւ Եւրոպական Միութիւնը, Master Plan-ով մը, Լիբանանի փրկութեան համար, Լիբանան գնաց: Ան խոստացաւ 11 միլիառ տոլարի օժանդակութիւն Լիբանանին եւ ատոր փոխարէն պահանջեց կառուցային (structural) բարեկարգութիւն եւ երկրին կառավարման ձեւի փոփոխութիւնը: Թափանցիկ, ամէն մակարդակի վրայ, հաշուետուութիւն եւ հաշւեքննութիւն (auditing): Macron խոստացաւ նաեւ միլիառաւոր տոլարներու հաւասարող գումարներ վերցնել Եւրոպական Միութենէն նոյն նպատակին համար: Եւրոպական Միութիւնը, իր կարգին, պայման կը դնէր հաշուեքննութիւն կատարել Լիբանանի Կեդրոնական Դրամատան գործառնութեանց վրայ: Այն թէ՛ ծախսուելիք գումարները ի՞նչպիսի ուղղութեամբ պիտի գործածուին: Մէկ խօսքով, այդ գումարները պէտք է գործածուէին երկիրը վերականգնելու հաշւոյն եւ ոչ թէ փտտած, գող ու ժողովուրդին արիւնը ծծող քաղաքական ընտանիքի մը սեփական հարստութիւնը աւելցնելու: Երեւակայեցէք որ Լիբանանի Կեդրոնական Դրամատան ընդհանուր կառավարիչը (Rafic Salama) կը շարունակէ մնալ իր պաշտօնին վրայ: Այսինքն, ծառայելու համար ընտանիքի մը շահերուն: Ընտանիքի մը, 10 առ հարիւր, որ տէրն է Լիբանանի հարստութեան 70 առ հարիւրին: Այսպիսի անհաւասար պետութիւն քիչ կը գտնուի այս երկարագունտին վրայ:

Ի տես երկրէն ներս տիրող ներքաղաքական իրադրութեան սակայն, Ֆրանսայի Նախագահ Emmanuel Macron եւ Եւրոպան, սառեցուցին իրենց նախաձեռնութիւնը: Այսպիսով, Լիբանանի Յարանուանական Քաղաքական պետերը, որոնք առաւելաբար իրենք պատճառ հանդիսացեր էին Լիբանանի արրիւնաքամ վիճակին, իրենց նեղ հաշիւներուն համար, անտեսելով երկրի ապագան, պատճառ եղան որ Ֆրանսան եւ Եւրոպան ձեռք քաշեն Լիբանանէն, զայն մատնելով անել կացութեան:

Այս կէտէն անդին արդեօք բան կը մնա՞յ ընելիք երկիրը կործանումէ փըրկելու համար:

Նախ պատմական ամփոփ ակնարկ մը նետենք Լիբանանի գոյառումէն ասդին:

Փաստօրէն, Լիբանանի էութիւնը, ողնաշարը հադիսացեր է Լեռնալիբանանը ուր Միջին Արեւելքի մէջ հալածուած կրօնական յարանուանական փոքրամասնութիւնները ապաստան գտեր են: Քրիստոնեայ Մարոնիթներ, Տիւրզիներ եւ ուրիշներ: Անոնք իրարու միջեւ խաղաղ գոյակցութիւն մը ստեղծեր էին:

Լեռնալիբանանը որպէս աշխարհաքաղաքական տէրութեանց ապահովութեան կարեւոր գօտի (Buffer Zone) Եւրոպական տէրութեանց, յատկապէս Ֆրանսայի եւ Անգլիոյ ուշադրութեան առարկայ դարձեր էր 18-րդ դարէն սկսեալ: Եգիպտոսի իսկական տիրոջ (անուանապէս Օսմանեան Կայսրութեան) Մոհամմէտ Ալիին որդին` Իպրահիմ Փաշան, գրաւեց Լիբանանը, Օսմանեան Կայսրութեան թշնամի յայտարարելով Սուլթանը: Եւրոպական տէրութիւնները ստիպեցին Իպրահիմ Փաշային քաշուիլ Լիբանանէն: Անոնք պահպանել ուզեցին ՙԵւրոպայի Հիւանդ Մարդը՚` Օսմանեան Կայսրութիւնը: Եւրոպական երկիրներու մրցակցութիւնը պատճառ հանդիսացաւ Քրիստոնեայ-Տիւրզի ընդհանուր բախումի, 1860-ին: Ֆրանսան զօրք ղրկեց, փրկեց քրիստոնեաները եւ մասնաւոր status մը ապահովեց Լեռնալիբանանին:

Ֆրանսան, առաջին աշխարհամարտէն ետք, իր հոգատարութեան տակ աոնելէ ետք Լեռնալիբանանը 1920-ին հռչակեց ՙՄեծն Լիբանան՚, ծովեզերեայ մասերը կցելով` Պէյրութ, Թրիփոլի, Սայտա եւ Սուր:

1936-ին, Ֆրանսական հոգատարութեան շրջանին, այսպէս կոչուած Բարձր Գոմիսարիան, մասնաւոր հրամանագիր մը հռչակեց որով Լինանանի Համայնքայնական Դրութիւնը կը հաստատէր: Այսինքն, Լիբանանի գլխաւոր համայնքները, (մէջն ըլլալով հայ համայնքը), երկիրը պիտի կառավարէին լռելեայն հասկացողութեամբ իրենց միջեւ բաժնուած վարչական գլխաւոր պաշտօններով:

Լիբանանը, որ միշտ ցանկացած էր անկախ եւ գերիշխան երկիր դառնալ, 1943-ին, վերջապէս անկախութեան տիրացաւ: Մարոնիթ Պշարա Խուրին եւ Սիւննի Ռիատ Սոլհ, այսպէս կոչուած (անգիր) ՙԱզգային Ուխտ՚ հռչակեցին, որպէս հիմք Լիբանանի անկախութեան, երկրին կրօնական համայնքներու գոյակցութեան: Լիբանանի նշանաւոր լրագրող Ճորճ Նագգաշ, որ հիմը դրած էր L’orient օրաթերթին, նշանաւոր խմբագրական մը գրեց Լիբանանը բնորոշելու` ՙՈ'չ Արեւմտականացում եւ ո'չ ալ Արաբականացում՚: Ինչպէ՞ս կարելի էր երկու ժխտականներու վրայ երկիր հիմնել: Ինչ որ կը նշանակէր միջ-համայնքային համաձայնութիւն մը, որ կ'ենթադրէր թէ քրիստոնեաները պէտք չէր որ Լիբանանը դէպի Արեւմուտք քաշէին եւ նաեւ իսլամներն ալ, իրենց կագին, դէպի Արաբականացում:

Համայնքային դրութեան վրայ հաստատուած Լիբանանը, ճիշդ սկիզբէն, իմաստուն քայլեր առաւ: Banque du Syrie et du Liban անջատել իրարմէ: Այսինքն, Լիբանանի դրամական դրութիւնը, 1949-ին անկախացաւ: Առաւել, դրամատնային գաղտնապահութեան (Secret Banquere) դրութիւնն էր որ պիտի հաստատուէր Լիբանանի մէջ, Զուիցերիոյ օրինակով: Այս միջոցառումները պատճառ հանդիսացան որ Միջին Արեւելքէն հսկայ գումարներ Լիբանանի դրմատուները հոսին: Առաւել` մինչ Միջին Արեւելքի Արաբական երկիրներուն մէջ Coup D’etat-ները իրարու կը յաջորդէին, Լիբանան ազատ առեւտուրով կը զբաղէր: Միջազգային առումով, շուրջ քառորդ դար, Լիբանանը բարգաւաճ, աչքի զարնող երկիր մը դարձաւ:

Այսօր սակայն, Լիբանանը դժբախտաբար հասեր է անդունդին եզրին: Եւ անոր հիմնական պատճառը, նոյն այդ համայնքային քաղաքական պետերն են որոնք այսօր արիւնաքամ վիճակի հասցուցեր են այդ չքնաղ, ազատ ու բարգաւաճ երկիրը` Լիբանանը:

1958-ին Լիբանանի միջ-քաղաքացիական դէպքերու օրերուն, Եգիպտոսի Նախագահ Կամալ Ապտուլ Նասըր նշանաւոր խօսք մը ըսաւ. ՙԵթէ Լիբանան մը գոյութիւն չունենար, արաբական աշխարհը պէտք է որ ստեղծէր Լիբանան մը՚:

Հիմա, այս կէտէն անդին, ի՞նչ կը մնայ փրկելու համար երկիրը: Դուրս բերելու համար իր անել ու անտանելի վիճակէն:

ա) Լիբանանի որոշ խաւի մը մէջ կը զարգանայ այն միտքը թէ հարկ է ստեղծել համայնքային դրութենէն ձերբազատ, ոչ-կրօնական պետութիւն մը, ազատ, թափանցիկ ու օրէնքի ենթակայ:

բ) Մարոնիթ կարգ մը շրջանակներու մէջ, ժամանակէ մը ի վեր, գետին սկսած է շահիլ այն գաղափարը, թէ եթէ Պաղեստինի մէջ Հրեաները կրցած են հայրենիք ստեղծել ինչու՞ Քրիստոնիաները չունենան իրենց սեփական հայրենիքը: Այս երկուքն ալ փոքրամասնութիւններ են եւ իրարու թիկունք պէտք է կանգնին: Գործնապէս ըսուածը այն է որ Լիբանանը պէտք է բաժնել Քրիստոնեաներուն եւ Իսլամներուն միջեւ: 1975-ին Իսրայէլը արդէն գրաւեր էր Լիբանանի հարաւէն մաս մը: 1982-ին, Իսրայէլը արշաւեց Լիբանան եւ հասաւ մինչեւ Պէյրութ: Մնացեալը գիտենք արդէն: Սապրա եւ Շաթիլա Պաղեստինցիներուն ջարդը: Այսօր, Քրիստոնեաները Լիբանանի մէջ փոքրամասնութիւն մըն են պարզապէս: Հազիւ բնակչութեան մէկ երրորդը: Մեծ կշիռ մը չունին երկրին մէջ:

գ) Իմ տեսակէտով կը մնայ միակ գործնական երրորդ ընտրանքը` միակը Լիբանանի փրկութեան համար:

Համայնքային դրութեան շարունակուող եւ ակնյայտ թերութիւններով եւ անխուսափելի որոշ ժխտական երեւոյթներով հանդերձ, անմիջապէս, առանց որեւէ ժամանակ կորսնցնելու, կրկին դիմել Եւրոպայի եւ յատկապէս Ֆրանսայի, որ նիւթական օգնութիւն հասցնեն երկիրը իր քաոսային վիճակէն դուրս բերելու համար: Լիբանանի համայնքային դրութիւնը բարեկարգել, Դրամատան դրութիւնը եւ տուրքերու մասնահատուած վիճակը կարգի բերել եւ այս` Եւրոպական Դրամատան ուղղակի հսկողութեան տակ, հաշուեքննութիւն (audit) ընելու իրաւունքով:

Լիբանանի մէջ թշուառութեան գրեթէ ութսուն տոկոսին հասած ժողովուրդը ոտքի պէտք է ելլէ պատասխանատուութեան կանչելու եւ չէզոքացնելու համար Լիբանանի քաղաքական պետերը, որոնք իրենց գրպանները լեցնելով երկրին գոյութեան հիմերը կործանած են: Այսպէս թէ այնպէս, երկրին այդ տզրուկ, ժողովուրդը արիւնաքամ ընող Մաֆիան, պէտք է որ հեռանայ քաղաքական եւ ընկերային թատերաբեմէն:

Այս է երկրին միակ փրկութիւնը:

Կորսնցնելու ժամանակ չկայ այլեւս:

Լոս Անճելըս