Baikar Blue logo.png

ԼԻԲԱՆԱՆ ՕՐՀԱՍԻ ՍԱՀՄԱՆԻՆ

Իր պայծառ լոյսերովª Լիբանանը այսօր ընկղմած է խաւարի մէջ, զոհը դառնալով ներքին եւ արտաքին քաղաքական սադրանքներու: Երկար տարիներ, յատկապէս 1943ի անկախութենէն ի վեր, Լիբանան վերածուած էր երազային երկրի մը ուր հանգչելու եւ զուարճանալու կը փութային շրջանային երկիրներու քաղաքացիները, վայելելով անոր բնական գեղեցկութիւնը, ինչպէս նաեւ ազատ կենսաձեւը: Սակայն, այսօր խաւարն է որ կը տիրէ այնտեղ:

Աշխարհի բազմաթիւ երկիրներու մէջ գոյութիւն ունին քաղաքական նման տագնապալի իրավիճակներ. սակայն, ինչո՞ւ պէտք է հայութիւնը մտահոգուի յատկապէս Լիբանանով: Որովհետեւ Լիբանան հանդիսացաւ ամէնէն հիւրընկալ արաբական երկիրներէն մէկը, ուր հայութիւնը ապաւէն գտաւ ցեղասպանութենէն ետք, եւ իր սեփական հողին նման այնտեղ կերտեց իր ազգային ու մշակութային կեանքը:

Գաղթական հայերու զանգուածը հիւղաւաններէն սկսելով կերտեց իր ընկերային-քաղաքական կեանքը, նոյն ատեն սատարելով այդ հիւրընկալ երկրի բարօրութեան: Լիբանանահայութիւնը տասնամեակներու ընթացքին, իր սեփական քրտինքով իսկ հրաշակերտեց իր համայնքային կեանքը: Այնտեղ իրենց ներդրումը կատարեցին նաեւ այլ գաղութներ, եւ յատկապէս` ամերիկահայութիւնը. սակայն, նիւթական այդ ներդրումները հատուցուեցան բազմակի կերպով երբ լիբանանահայութիւնը ուղարկեց իր դաստիարակած սերունդները դէպի Արեւմուտք, կենսաւորելու համար այդ երկիրներու հայ համայնքները:

Այդ հատուցման ամէնէն պայծառ օրինակը այսօր առաջին հայ նոպելեան մրցանակակիրին` Արտեմ Փաթափութեանի յաղթանակն է, որ որքան պատիւ կը բերէ գիտական աշխարհին, նոյնքան պարծանք կը պատճառէ իր ծննդավայր Լիբանանին եւ իր հայկական ժառանգութեան:

Հետեւաբար այսօր, համայն աշխարհի հայութիւնը, իր Հայաստանով  եւ սփիւռքով բարոյական պարտք մը ունի այդ հիւրընկալ երկրին հանդէպ:

Տասնամեակներով այնտեղ հայութիւնը ազատութիւնն ունեցաւ եկեղեցիներուն մէջ խաչը բարձրացնելու եւ իր արդար քաղաքակրթութեամբ երկրի քաղաքական կեանքին մէջ դրական դեր մը կատարելու:

Լիբանանը որքան առինքնող երկիր է իր բնութեամբ եւ ազատ կեանքով, նոյնքան նաեւ կռուախնձոր դարձած է շրջանային երկիրներուն միջեւ, որոնց բոլոր քաղաքական խնդիրները իրենց բախումային պայթումը գտան այս երկրին մէջ: Յիշենք 1958ի քրիստոնեայ-իսլամ առաջին քաղաքացիական պատերազմը, որուն մէջ ներգրաւուեցաւ նաեւ հայ համայնքը, վճարելով իր արեան ծանր տուրքը: Սակայն, խրատուելով այդ դառն փորձառութենէն` ան որդեգրեց դրական չէզոքութեան քաղաքականութիւնը քաղաքացիական երկրորդ պատերազմին որ տեւեց 1975էն մինչեւ 1989 եւ աւարտեցաւ Թաիֆի համաձայնութեամբ, ուր հակամարտող կրօնական համայնքները իշխանութիւնը կիսելու նոր տարազի մը շուրջ համաձայնեցան, Արաբական Լիկայի հովանիին ներքեւ: Այդ առիթով Սուրիա ստանձնեց երկրին ներքին անդորրութիւնը ապահովելու պատասխանատուութիւնը:

Այդ յանձնառութիւնը որքան սատարեց Լիբանանի ներքին անդորրութեան վերահաստատման, նոյնքան վտանգ մը նկատուեցաւ Իսրայէլի եւ Արեւմուտքի քաղաքական շրջանակներու կողմէ:

Լիբանանցի ժողովուրդը շուտ բռնկող եւ շուտ հաշտուող ազգ մըն է, եւ ամէն բախումէ ետք կը լծուի երկրի վերականգնումին` ՙոչ յաղթող եւ ոչ պարտեալ՚ կարգախօսով:

Սակայն Լիբանանի գրեթէ բոլոր տագնապները ներածուած են հարեւան երկիրներէն: Միջին Արեւելքի պատերազմներուն գլխաւոր պատճառը Իսրայէլ-պաղեստինեան հակամարտութիւնն է որ այսօր այլասերելով ստացած է բազմաթիւ կերպարանքներ եւ երանգներ:

1948ին երբ Իսրայէլ հռչակեց իր անկախութիւնը, պատճառ դարձաւ պաղեստինցիներու զանգուածային գաղթին, իր հերթին քաղաքական խնդիրներ յարուցանելով հիւրընկալ երկիրներէն ներս: Յատկապէս Լիբանանի մէջ պաղեստինցիները պետութեան մէջ պետութեան վերածուեցան, ոչ միայն հակակշռելով երկրի քաղաքական կեանքը,այլ, Լիբանանը խարիսխի վերածելով սկսան պայքար տանիլ Իսրայէլի դէմ, մինչեւ որ 1982ին իսրայէլեան բանակը ներխուժեց Լիբանան եւ կործանեց պաղեստինեան ընդդիմութեան ենթակառոյցները, որոնց ընթացքին պատճառ դառնալով ահռելի պատերազմական ոճիրներու ինչպիսին էին Սապրա եւ Շաթիլա աւաններու արիւնալի սպանդները, հովանաւորութեամբ Արիէլ Շարոնի եւ ձեռքերովը Լիբանանի Փաղանգաւորներու ոյժին:

Պաղեստինցիներու հեռացումը Լիբանանէն բաւարար չեղաւ լուծելու Լիբանանի ներքին տագնապը որ տեւեց մինչեւ 1989:

Ամերիկա կը զինէ Միջին Արեւելքի իր դաշնակիցները այնչափով որ անոնք չկարենան մարտահրաւէր դառնալ Իսրայէլի գերակայութեան: Այդ իմաստով ալ փաստօրէն անզէն թողուած է Լիբանանի բանակը, երկրի հողային ամբողջականութիւնը պաշտպանելու պարտականութիւնը փոխանցելով այլ ոյժի մը` Հըզպալլային: Այդ կուսակցութիւնը իր 25,000 մարտականներով եւ արդիական զէնքերով ետ մղած է իսրայէլեան ներխուժումները Լիբանանէն, փաստօրէն իր կամքը պարտադրելով այդ երկրին: Այսօր այդ կուսակցութիւնը ոչ միայն կը ներկայացնէ մարտական ոյժ մը, այլ կը հակակշռէ երկրին քաղաքական կեանքը` 128 երեսփոխաններ ունեցող խորհրդարանին մէջ իր 14 ներկայացուցիչներով:

Այս կուսակցութիւնը բացայայտօրէն զինուած է Իրանի կողմէ եւ կը մատակարարուի անկէ:

Միւս կողմէ Ամերիկա, Իսրայէլ եւ Սէուտական Արաբիա կը ջանան հակակշռել Իրանը տարածաշրջանին մէջ եւ բախման կիզակէտը փոխադրած են Լիբանան: Այս հակամարտութեան զոհը լիբանանցի ժողովուրդն է: Իրանի հակառակ ոյժերը կը ջանան չէզոքացնել Հըզպալլան Լիբանանի մէջ, եւ որպէսզի կարենան իրականացնել այդ քաղաքական նպատակը, երկիրը մատնած են աւերի: Սակայն, մինչ երկիրը կ'ընկղմի խաւարի մէջ, Հըզպալլան աւելի կը զօրանայ: Երկարատեւ քաղաքական տագնապէն ետք, երբ Լիբանան կը դժուարանար կառավարութիւն մը կազմելու` վերջապէս համաձայնութիւն գոյացաւ Սիւննի իսլամ Նաժիպ Միքաթիի շուրջ որ կազմէ իր դահլիճը:

Միքաթիի վարչապետ դառնալուն առընթեր կատարուեցան որոշ բացայայտումներ այն ղեկավարներուն մասին որոնք Լիբանանի դրամագլուխը կը փոխադրեն տարբեր երկիրներ: Pandora Papers անուանումով բացայայտումներուն մէջ պարզուած է նաեւ նոր վարչապետին անունը:

Սակայն, կը շարունակուի Լիբանանի տագնապը. ջուրի հոսանքը անկանխատեսելիօրէն խախտած է, ելեկտրականութիւնը կը մատակարարուի օրական քանի մը ժամ: Հիւանդանոցները որոնք ապաւինած են ժեներէյթըրներու վառելանիւթ չունին: Երկրին պանքային համակարգը տապալած է եւ 2019էն ի վեր լիբանանեան դրամանիշը կորսնցուցած է իր արժէքին 90 տոկոսը: Բոլոր անոնք որ տոլարի հաշիւներ ունէին այդ դրամատուներուն մօտ հարկադրուած են լիբանանեանով քաշել իրենց դրամը, արձանագրելով մեծ կորուստներ: Տոլարի դիմաց ստեղծուած են երեք կարգի սակեր. պետական սակը մէկ տոլարի դիմաց 1500 լիբ. ոսկի է. կիսապաշտօնականը 3,900 լիբ. ոսկի, իսկ սեւ շուկան 25,000 լիբ. ոսկի:

Ըստ ՄԱԿի վիճակագրութեան Լիբանանի ժողովուրդին 78 տոկոսը կ'ապրի աղքատութեան սահմանէն վար: Իսկ Ուըրլտ Պենքի վկայութեամբ վերջին 150 տարիներուն ընթացքին Լիբանանի տագնապը աննախընթացօրէն եղած է ամէնէն ծանրերէն մէկը: Դարձեալ նոյն Ուըրլտ Պենքի հաշուարկումներով Լիբանան իր տնտեսական հաւասարակշռութիւնը կրնայ գտնել յաջորդ 19 տարիներու ընթացքին, եթէ քաղաքական այլ ալեկոծումներ չխանգարեն անոր վերականգնումի փորձը:

Ծանր է նաեւ հիւանդանոցներու վիճակը, նախ` համաճարակի պատճառաւ եւ ապա` վառելանիւթի պակասին հետեւանքով: Վերջին շրջանին 2000 բժիշկներ եւ 1500 բոյժքոյրեր լքած են երկիրը: Նոյն հոսանքի մէջ են նաեւ բազմաթիւ այլ մասնագէտներ, ծանրացնելով երկրին տնտեսական կեանքը:

Այս բոլոր դժուարութիւնները անբաւարար չըլլային կարծէք, որ անցեալ Օգոստոսին տեղի ունեցաւ Պէյրութի նաւահանգիստի հսկայ պայթումը, երկրին պատճառելով 15 միլիառ տոլարի վնաս եւ 300,000 քաղաքացիներ թողելով անտուն:

Մեկնողներու շարքին են նաեւ բազմաթիւ հայեր. երբեմնի ՙՓոքրիկ Հայաստան՚ը` Պուրճ Համուտի մէջ հետզհետէ կը նօսրանայ. մեկնողներուն մեծ մասը կը դիմէ Հայաստան, իբրեւ առաջին հանգրուան, որովհետեւ լիբանանցիգաղթական ընդունող երկիր համարեա չկայ: Հայաստան մեկնողներուն համար առաջին հանգրուանն է հայոց հայրենիքը. շատեր կը փորձեն հայաստանեան անձնագիրներով գաղթի ճամբան շարունակել դէպի այլ երկիրներ:

Տագնապահար եւ պարտուած Հայաստանը հազիւ թէ կարենար ապաստան ընծայել լիբանանահայ գաղթականներուն: Իսկ սփիւռքը կ'ապրի իր ղեկավարութեան տագնապը` անզօր մնալով Լիբանանի արտագաղթը վերածելու հայրենադարձութեան ապահով շարժումի մը:

Այսօր հարց է թէ ո՞վ տէր պիտի կանգնի մեր ազգային հաստատութիւններուն Լիբանանի մէջ: Արդեօք դատապարտուա՞ծ են անոնք ալ երբեմնի հնդկահայութեան ճակատագրին:

Ո՞ւր է այն կոչը, ո՞ւր է այն շարժումը` աղէտը կանխելու:

Lipanan Orhasagan_246-B.jpg