Baikar Blue logo.png

ՄԵԹՐ ԳԱՍՊԱՐ ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

ԻՆՔՆ ԻՐ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՄԷՋ

ՈՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՍՊԱՐԷԶԻ ՎՐԱՅ

ՅԱԿՈԲ ՎԱՐԴԻՎԱՌԵԱՆ

 

Հ.- Որքան գիտեմ, դուք ՙֆորմիւլ՚ով մը ներկայացաք այդ օրերուն:

Պ.- Լիբանանի մէջ երեսփոխանական մակարդակի վրայ Դաշնակցութիւնը մենատէր իշխանութիւն եղած էր մինչեւ 2000 թուականի ընտրութիւնը: 2000-ին էր որ ռամկավար եւ հնչակեան կուսակցութիւնները Հարիրիի հետ գործակցելով երեսփոխան ընտրուեցան` ոչ-հայկական ձայներով. այսինքն` արաբական, իսլամական, Հարիրիի ձայներով: Դաշնակցութիւնը մինչեւ այդ ունէր Հայկական Պլոք: Խորհրդարանին մէջ հայկական պլոք մը կար հայ երեսփոխաններու: 2000 թուականի արդիւնքով, Դաշնակցութիւնը ունեցաւ մէկ երեսփոխան եւ պլոքի մասին չէր կրնար խօսիլ. ընդհակառակը, միւսները կրնային պլոք կազմել սկզբունքով: Բայց որովհետեւ կը պատկանէին ուրիշ պլոքի մը` Հարիրիի պլոքին, ուրեմն հայկականութիւնը տուժեց երկու իմաստով` Դաշնակցութիւնը չէր կրնար որպէս պլոք շարժիլ, միւսները այկական պլոք չէին կրնար կազմել, քանի որ կը պատկանէին Հարիրիի ՙՄուսթաքպալ՚ պլոքին: Ես առաջարկ ներկայացուցի, ըսելով` ո՛չ Դաշնակցութեան ֆորմիւլը, ո՛չ ալ այս նոր ֆորմիւլը. եկէք հայ երեսփոխաններու համախմբում մը ստեղծեցէք, ուր բոլորը կը հանդիպին եւ լիբանանահայութեան հարցերը, ինչպէս նաեւ համահայկական ազգային հարցեր կը քննարկեն: Այս առաջարկը ղրկեցի բոլորին, ներառեալ` Յակոբ Գասարճեանին:

Հայութիւնը տուժեց իբրեւ հետեւանք ստեղծուած նոր կացութեան եւ 2000-էն ի վեր նոյն ընթացքով կը շարունակէ երթալ: Մեթնի վերջին ընտրութիւններուն Դաշնակցութեան շահիլը պղպջակ մըն է: Ասոնք մնայուն նուաճումներ չեն: Երկրին մէջ կը նահանջենք:

Ուրեմն, երբ 2000-ին ես հայ երեսփոխաններու համախմբում առաջարեցի, այդ հանգամանքով անոնք կրնային ոեւէ մէկուն հետ խօսիլ: Այսինքն` հայ երեսփոխանը, որ Հարիրիի պլոքին կը պատկանի, բայց նոյն ատեն հայ երեսփոխաններու համախմբումին մէջ է, հոն անոր քաղաքականութիւնը կը գործադրէ, բայց հոս ազգային շահերը կը պաշտպանէ: Ոչ ոք մտիկ ըրաւ:

 

Հ.- Զղջում ունեցա՞ծ էք երբեք ձեր յախուռն նկարագրին համար: Սխալիլը մարդկային ըլլալով, թերեւս դուք եւս գործած էք սխալներ: Պատահա՞ծ է երբեք որ ըսած ըլլաք. ՙԵրանի այս բանը չընէի՚, թէ... պարզապէս կ՛ուզէք կառչած մնալ ձեր յիսուն տարիներ առաջ որդեգրած համոզումներուն:

Պ.- Երկու տարբեր բաներ են ասոնք: Հիմնական համոզումներս նոյնն են: Իմ յախուռն խառնուածքիս հետեւանքով կարգ մը յայտարարութիւններ ընելուս համար զղջացած եմ, անշուշտ: Որովհետեւ կը հաւատամ որ չաշխատող մարդը, կեցուածքներ չպարզող մարդը չի սխալիր: Այդ գձուձ մարդը, որ անկիւն մը կը կենայ, հոսանքին հետ կը քալէ, երբեք չի սխալիր: Բայց այն անձը, որ համոզումներուն կողքին կը կենայ եւ կեցուածք կ՛ունենայ, անպայման պիտի սխալի: Շատ յստակ է որ եղած են պահեր, ուր այսինչ արտայայտութիւնս սխալ գտած են...: Ես հպարտ եմ որ գիծ ունեցած եմ, որ գրած յօդուածներս կը կարդան ուշի ուշով եւ իմ ուշադրութեանս կը յանձնեն ու կþըսեն. ՙԳասպար, համը հաներ ես այս գրութեան մէջ...՚: Այո՛:

 

Յ.- Սովետական Հայաստանի փլուզումէն ետք, անկախութեան հռչակման առթիւ քիչ առաջ քանի մը ակնկալութիւններ կատարեցիք: Ինչպիսի աւարտ պիտի ունենայ այս անկախութիւնը:

Պ.- Ամէն իրականութիւն սահման կ՛ունենայ: Այսինքն` ժամանակի եւ տարածութեան մէջ սահմանուած կ՛ըլլայ: Անկախութեան բառը բացարձակ իմաստ չունի: Սահման եւս չունի: Ըստ իմ համոզումին, ներկայ Հայաստանը անկախ պետութիւն չէ: Սովետական Հայաստանն ալ հարիւր տոկոս անկախ պետութիւն չէր: Քաղաքագիտութիւնը կարելիին գիտութիւնն է: Ուրեմն, կարելիին սահմաններով, Սովետական Հայաստանը աւելի անկախ ու ազատ էր, քան այսօրուան Հայաստանը: Որովհետեւ վերջին հաշուով, ամբողջ երկիրը կը շահէր Սովետ Միութեան անդամակցած ըլլալու հետեւանքով: Սովետական Հայաստանը մեր նոր ժամանակներու Ոսկեդարը կերտեց: Մեր մշակոյթը վերականգնեց: Այսօրուան այս հարիւրաւոր, մտաւորականները ո՞ւր պատրաստուեցան: Սովետական Հայաստանի մէջ պատրաստուեցան. Այո՛, կոմունիստական դրօշին տակ պատրաստուեցան: Մեծ մտաւորականներ, մեծ լեզուագէտներ, մեծ բանասէրներ, մեծ գիտնականներ կային, բացի գրողներէ, Հայաստանի մէջ: Տասնեակ հազարաւոր գիրքեր կը վաճառուէին եւ ընթերցասիրութիւնը տարածուած էր: Սովետական Հայաստանը կարելի, ամէնէն յաջող, ազատ եւ անկախ Հայաստանն էր: Ա՛յս Հայաստանը, դժբախտաբար, ո՛չ անկախ է, ո՛չ ալ ազատ, ո՛չ ալ երթալով հայկական կը մնայ: Հայաստանի դիրքը եւ դիմագիծը կը փոխուի: Սովետական Հայաստանի մէջ աւելի հայկական դիմագիծ կար, քան այսօր: Ուրեմն, ազգային եւ ընկերային ազատագրութեան գաղափարախօսութիւնն է ամբողջական գաղափարախօսութիւնը:

Պիտի ըսեմ ի վերջոյ: Անկարելի է լռել...: Մելգոնեանի փակումը եւ ՙԶարթօնք՚ի փակումը նոյն աղբիւրէն կու գան: Այսինքն` նոր ազատական վայրի դրամատիրութեան քաղաքականութիւնէն կը բխի:

 

Հ.- Քանի որ ըստ ձեզի Հայաստանի մէջ իշխանութեան գլուխ եկողները գող-աւազակներ են, աւելի լաւ պիտի չըլլա՞ր որ մեր աւանդական կուսակութիւններէն ամէնէն յաջողածը` գոնէ Դաշնակցութիւնը, ձեռք առնէր այդ իշխանութիւնը: Անոնք աւելի հայկականութիւն մը բերած ըլլային թերեւս: Այնպէս կ՛երեւի թէ դաշնակցականները աւելի հայ են, քան այս պատեհապաշտները:

Պ.- Դաշնակցութիւնը շատ յստակ է որ, ու ասիկա անկեղծօրէն կ՛ըսենք, այս աւազակներէն աւելի ազգային պատկանելիութիւն ունի, բայց Դաշնակցութեան մենատիրական մոլուցքը ահաւոր վտանգ է:

 

Հ.- Բայց խորհրդային կարգերու մէջ ալ համայնավար կուսակցութիւնը մենատիրական կազմակերպութիւն մըն էր...: Սակայն պաշտպանելու համար մեր հանրապետութեան ազգային դիմագիծը եւ իրագործելու համար հայութեան մէկտեղումը հայրենիքէն ներս, չէ՞ք խորհիր որ այս հանգրուանին աւելի լաւ պիտի ըլլար Դաշնակցութիւնը տեսնել իշխանութեան գլուխ:

Պ.- Ո՛չ. Ո՛չ: Որովհետեւ, ինծի համար, Դաշնակցութեան իշխանատենչութիւնը եւ մենատիրական ձգտումը, ազգավնաս երեւոյթ է: Ազգակործան երեւոյթ է: Պատմութեան ընթացքին, իրենց գործած բոլոր սխալներուն հետեւանքները մենք մինչեւ այսօր ազգովին կը կրենք: Օր մը հաշիւ չեն տուած: Ընդհակառակը, պատմաշինարարութեամբ զբաղած են: Կը շինեն... շատ գեղեցիկ կը շինեն: Ամէն ինչ կ՛իւրացնեն, իրենց կը վերագրեն: Օրինակ` Սարդարապատի ճակատամարտը: Իրենց գրականութիւնը եթէ կարդաս, կը կարծես որ այս մարդիկը երկնատուր առաքելութիւնը ունին հայութեան գերագոյն շահերը պաշտպանելու եւ մենատիրութիւն ընելու: Ինչպէ՞ս կարելի է վստահիլ ամբողջ հայրենիքի մը ապագան նման մարդոց: Մենք տեսանք իրենց հանրապետութեան ատեն վարած քաղաքականութիւնը երկրին կրած վնասները: Դաշնակցութիւնը իշխանութեան վրայ մնալու համար գործակցեցաւ Թուրքիոյ հետ: Թուրքիայէն օգնութիւն խնդրեց Անդրանիկը զինաթափ ընելու համար: Ասիկա փաստ է, չէ...:

Փետրուարեան ապստամբութիւնը ինչի՞ հետեւանք էր: Իշխանութեան հարց էր, ո՛չ թէ ռեժիմ փոխելու: Այսինքն, Սիմոն Վրացեանը երբ որ Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը ստորագրեց, ատիկա նախապատրաստութիւն էր փետըրւարեան արկածախնդրութեան: Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրով թուրքերը պատրաստակամութիւն կը յայտնէին Հայաստանի իշխանութեան օգնութեան հասնելու` երբ որ Հայաստանի իշխանութիւնը դիմէր նման օգնութեան: Ուրեմն, փետրուարեան արկածախնդրութեամբ, եթէ Կարմիր Բանակը փորձէր զէնքի ուժով Հայաստան մտնել, այն ատեն Վրացեանը թուրքերէն օգնութիւն պիտի խնդրէր: Ըսեմ որ այս իշխանատենչութիւնը շատ վտանգաւոր բան է: Իշխանամէտ կուսակցութիւնը բան մըն է, իշխանատենչը` տարբեր բան: Իշխանատենչութիւնը ժխտական երեւոյթ է: Իշխանամէտ կուսակցութիւն ըլլալը բնական է. որեւէ քաղաքական կուսակցութիւն իրաւունք ունի ձգտելու, հասնելու իշխանութեան: Բայց ասոնք իշխանութեան սիրոյն ամէն բան զոհելու պատրաստ են: Երիտթուրքերու հետ իրենց գործակցութիւնը ինչի՞ հետեւանք էր, եթէ ոչ երեսփոխանական աթոռ ունենալու տենչին: Քանի որ Երիտթուրքերը յեղափոխութիւն ըրին, յեղաշրջում ըրին, իշխանութիւնը գրաւեցին, Երիտթուրքերու հետ եղողը աթոռ կ՛ունենայի մտայնութիւնն էր: Անդրանիկն ալ փորձեցին համոզել, բայց ան չհամոզուեցաւ: Երեսփոխանական աթոռի համար ես այս ոճրագործներուն ձեռքը չեմ թօթուեր, ըսաւ ան:

Իշխանատենչութիւնը շատ լուրջ վտանգ է:

Հայաստանի փրկութիւնը միայն Ռուսաստանէն է: Այսօր Փութինին վարած քաղաքականութիւնը Հայաստանի փրկութեան քաղաքականութիւնն է: Ռուսաստանը չի կրնար Հայաստանէն հրաժարիլ: Ասիկա բախտաւորութիւն է: Այսօր ռազմագիտական հարցերը որոշողները Սերժ-Քոչարեան չեն. անոնք ենթարկուողներն են Ռուսաստանի կամքին եւ Ռուսաստանը որքան զօրանայ, Հայաստանը այնքա՜ն աւելի կ՛առնէ իր հովանաւորութեան եւ պաշտպանութեան տակ: Այսօր Հայաստանի օդային տարածութիւնը պաշտպանուած է ռուսական բանակին կողմէ: Հայաստանի սահմանները պաշտպանուած են ռուսական բանակին կողմէ ի հեճուկս այս աւազակներուն վարած պատեհապաշտական, արկածախնդրական եւ Ամերիկայի քիթին խնդալու քաղաքականութեան, ՕԹԱՆ-ի հետ սիրաբանութեան: Մեր ժողովուրդին բախտաւորութիւնը այն է, որ այդ տարածքին մէջ մեր շահերը եւ Ռուսաստանի շահերը կը համընկնին: Այս է մեծագոյն երաշխիքը մեր գոյատեւման, իմ համոզումովս:

Հ.- Երիտասարդութեան շրջանին լաւ ընկերներ ունեցած էք եւ անոնցմէ մանաւանդ Յովակիմեանի շրջանաւարտներէն շատեր ազգային-հասարակական կեանքի մէջ են: Կը փափաքի՛ք անոնցմէ մէկ-երկուքին մասին բնորոշիչ խօսք ըսել: Քանի՛ տարեկան էք այսօր:

Պ.- 73 տարեկան եմ: Իմ հին դասընկերներս բոլորն ալ կը սիրեմ, կը յարգեմ, բայց ինծի չեմ արտօներ դատում ընել իրենց աշխատանքին մասին: Յաջորդական շրջանաւարտ դասարաններէ շատ լաւ տղաք եկան եւ մնացին ազգային մարզին մէջ: կարեւոր աշխատանք տանող ուժեր եղան անոնք: Օրինակ, իմ դասընկերներէս էին Սարգիս Մինասեանը, Լեւոն Թորոսեանը, Յակոբ Սահակեանը, (որ կանուխ մեռաւ), Վաչէ Այվազեանը որ շատ կարող տղայ էր, բայց դժբախտաբար կանուխ դասալիք եղաւ ազգային կեանքէ: Ընդհանրապէս մեր դասընկերները մնացին հրապարակի վրայ: Միայն Միսաք Պահատրեանն է որ չմտաւ ազգային կեանքի մէջ, մնաց առեւտրական եւ շուկայական ասպարէզի մէջ: Կը յիշեմ Յակոբ Պօղոսեանը, թէեւ ան դասընկերս չէր, Գրիգոր Երէցեանը, Էտմոն Կոտալազեանը: Ան առաջին շրջանին իրմէ ակնկալուած դերը չկատարեց: Անկեղծ խօսինք. ես կ՛ակնկալէի որ Արշաւիր Կէօնճեան մը, Հայկաշէն Ուզունեան մը, Երուանդ Ազատեան մը պիտի կարենային արգիլել կուսակցութեան թաւալգլոր անկումը 19-րդ Ընդհանուր Պատգամաւորական ժողովէ ասդին, բայց չկրցան: Այսօրուան վիճակը հետեւանք է նաեւ, ես կը խորհիմ, այս ընկերներու որոշ իմաստով թերացումին: Կրնայ շատ խիստ թուիլ, բայց ո՞վ պիտի արգիլէր այս անկումը, եթէ ոչ հիները, աւելի փորձառուները, աւելի հեղինակաւորները, մեծ ղեկավարութիւնները: Լաւ մնացողները, օրինակ` Հայկ Նագգաշեանը եւ իր սերունդի մարդիկը, պարտաւորութիւնը ունէին փրկելու կուսակցութիւնը: Կուսակցութիւնը դուրսէն չի փրկուիր. ներսէ՛ն կը փրկուի: Եւ ահա պատեհապաշտներու ձեռքը մնաց: Չեմ ուզեր աւելի երկարել, որովհետեւ ծանր բաներ պիտի ըսեմ այլապէս:

 

Հ.- Տարիներու ընթացքին բաւական յօդուածներ գրած էք, քաղաքական, ընկերային եւ ազգային հարցեր շօշափող խմբագրականներ: Օգտակար աշխատանք մը կրնայ ըլլալ զանոնք ձեր կենդանութեան խմբագրել ու հատորով հրատարակել:

Պ.- Այո՛, բոլոր բարեկամներս կը պնդեն եւ երկու տարիէ ի վեր գլուխս կը ցաւցնեն: Վերջ ի վերջոյ, այս անցնող ամիսներուն սկսած եմ աշխատիլ: Հաւաքեցի նիւթերը: Շատ դժուար կ՛ըլլայ ընտրութիւն ընելը, սակայն պատրաստ նախագիծ մը ունիմ շուրջ 60 յօդուածներու, այլազան նիւթերով` ազգային, միջազգային, հայ-թրքական եւ լիբանանեան գլուխներով: Ասոնց կողքին, երկու գլուխներ պիտի ըլլան, որոնցմէ մէկը պիտի յատկացուի ընդհանուր աշխարհահայեացքային եւ տեսաբանական-փիլիսոփայական հարցերու, որովհետեւ ես փիլիսոփայութեամբ շատ կը զբաղիմ, մարքսիզմը, պատմական մաթերիալիզմը, տիալեկտիկան մաթերիալիզմը իմ հիմնական փիլիսոփայութիւնս կը կազմեն: Անոնք ցարդ չեն գերազանցուած: Կան ահագին նոր տեսութիւններ, որոնք պարապ-տակառ խօսակցութիւններ են: Մարքսիզմը տակաւին հիմնական, չհերքուած փիլիսոփայութիւն է, որովհետեւ ան տոկմա մտածելաեղանակ չէ, տիալեկտիկական մտածելաեղանակ է: Երբ նոր պայմաններ ստեղծուին եւ Մարքսիզմի դրոյթները ստեղծագործ կերպով կիրարկուին, նոր լուծումներ կը գտնուին:

Երկրորդ գլուխը պիտի յատկացուի իմ սիրած ու հաւնած գրղներուս, օրինակ` Վահան Թէքէեան: Գրագէտներու, որոնք գաղափարախօսութեան տէր եղած են, կուսակցութիւն ունեցած են: Սիլվա Կապուտիկեան, Վազգէն Շուշանեան, Նազըմ Հիքմէթ, Հրանդ Տինք, Անդրանիկ Արարատ (Դամասկոսի Անդրանիկ Նաճարեանը) եւ ուրիշներ:

Վեց գլուխ, 450 էջի չափ: կը փորձեմ քանի մը հատը դուրս ձգել, բայց կը դժուարանամ: Յետոյ, նորեր ալ կը գրեմ: Եթէ չհրատարակուի, կրնայ անվերջ նորոգուիլ բովանդակութիւնը: Սակայն անմիջապէս տպելն ալ դժուար է, որովհետեւ նիւթական միջոցներ չունիմ, խոստովանիմ:

 

Հ.- Ներկայանալի անձնաւորութիւն էք նաեւ արտաքինով եւ հայ օրիորդները ձեզ հիացումով դիտած են, նոյնիսկ հեռուէն, ովիկանոսներէն անդին: Ինչպէ՞ս եղաւ որ ամուրի մնացիք:

Պ.- Ես սուտ չեմ խօսիր: Սիրած եմ, շատ զօրաւոր կերպով սիրած եմ, խենթ կերպով սիրած եմ, բայց իմ քաղաքական կիրքս աւելի զօրաւոր դուրս եկած է, քան կնոջ սէրը, ընտանիք կազմելու կիրքը: Ասկէ զատ, իմ գաղափարական աշխարհիս հետ հարիւր տոկոսով ներդաշնակուող անձ չեմ գտած: Ասիկա լուրջ խոչընդոտ է: Քանի որ ես էապէս մարդկային եմ, կþուզեմ կեանքի ընկերոջս հետ շատ նուրբ ըլլալ, մարդկային ըլլալ: Իմ ջատագոված մարդկային սկզբունքներս ե՛ս գոնէ պէտք է յարգեմ կեանքի ընկերոջ նկատմամբ: Եւ եթէ ան համապատասխան մթնոլորտի անձ չէ, շատ բաներ պիտի չհասկնայ եւ պիտի ստիպուիմ կոշտ վարուիլ, անտեսել...: Ես շատ անձեր սիրած եմ, խենթ կերպով սիրած եմ եւ երկար յարաբերութեան ընթացքին հաւատարիմ մնացած եմ, բայց երբ նշմարած եմ կէտեր, որոնց հետ կարելի չէ հաշտուիլ, հեռացած եմ:Այս ալ խոստովանիմ, չէի ակնկալեր որ կրնայ գտնուիլ աղջիկ մը, որ համաձայն կ՛ըլլայ ինծի պէս ապրելու: Թէեւ չեմ ալ բացառեր այդ մէկը: Իմ կեանքս ընթացիկ մարդու կեանքին չի նմանիր: Շատ նեղ զինուորական տիսիփլինով կեանք մըն է: Շատ ժուժկալ: Դէմ չեմ ամուսնութեան գաղափարին. ընդհակառակը, ջատագով եմ, հարուստ զգացումներու տէր մարդ եմ: Մի՛ մոռնար, որ ասմունքող եղած եմ, թատրոնի մէջ դեր վերցուցած եմ, բանաստեղծութիւն շատ լաւ կը հասկնամ: Քերթուած մը կարդալուս` առաջին 3-4 տողերէն կրնամ ըսել թէ ան բանատեղծութիւն է թէ ոչ: Գրականութեան հանդէպ մեծ սէր ունիմ: Բայց, ինչպէս ըսի, քաղաքական կիրքս ամէնէն աւելի հզօր դուրս ելաւ:

Պէյրութ, 29 Օգոստոս 2007

(Շար. 2 եւ վերջ)