Baikar Blue logo.png

“Ա Ն Դ Ր Ա Ն Ի Կ”

(ՀԵՂԻՆԱԿ` ԱՒԵՏԻՍ ԹԷՐԶԻՊԱՇԵԱՆ)

ԱՒԵՏԻՍ ՌԱԶՄԻԿ

Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան հիմնադիր այրերէն էր բնիկ վանեցի, առեւտրական շրջանակներու մէջ հեղինակութիւն վայելած, Վանի քաղաքապետ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, գրող, յուշագրող Աւետիս Թէրզիպաշեան: 1873 Սեպտ. 2-ի ծնունդ ազգային գործիչի կեանքի ուղին եղաւ բեղուն, թափառայած, պայքարով լի` իր լրումին հասնելու համար 1947 Մարտ 31-ին, Փարիզի արուարձաններէն մէկուն մէջ` համեստ պայմաններու տակ: Ան կանգնած էր հայ ազգային ազատագրական պայքարի ակունքներուն մօտ` երբ Վան-Վասպուրական կ'եռար հայրենասիրական բուռն խմորումներով. եղած է գործօն մասնակիցներէն Վանի իրադարձութեանց, 1915-ի անոր ազատագրութեան, ապա անցած Արեւելեան Հայաստան` աշխուժօրէն ներգրաւելով արեւմտահայ շարժումներուն մէջ: 1920-ականներուն կ'անցնի ԱՄՆ` որպէս գործիչ, ապա Պոլիս` մասնակցելու ՌԱԿ-ի հիմնադրութեան բանակցութիւններուն, որմէ ետք` կը հաստատուի Փարիզ: 1924-1926 թ. կը խմբագրէ ՌԱԿ-ի Արեւմտեան Եւրոպայի պաշտօնաթերթ ՙԱպագայ՚ շաբաթաթերթը, ուր Աթոս ծածկանունով հանդէս կու գայ յօդուածներով եւ երգիծական պատմուածքներով: Ունի գրական գործեր, ինչպէս ՙԵրկու Տարի Ատես Ապեպայի մէջ՚ (վէպ), ՙԱթոսի Հարիւրեւմէկ Պատմուածքները՚ (1945), ՙՃշմարիտ՚ (թատրերգութիւն), ՙՎանի Հերոսամարտը՚, ՙՀին Թէ Նոր. Եօթ Շաբաթ Խորհրդային Միութիւնում՚, ՙՀայկական Դատին Շուրջ՚ եւ այլն:

 Ա. Թէրզիպաշեան միաժամանակ հետաքրքրաշարժ յուշագրող է, օժտըւած գրական ճաշակով, պատմելու եւ նկարագրելու ինքնատիպ շնորհքով: Ընթերցողը ակամայ կը կլանուի անոր գործերով, որ չոր նկարագրականներէ աւելի, դէպքերու եւ դէմքերու հարազատ դրուագներ են, երբեմն նաեւ սրամտութիւններով համեմուած:

 Այս առումով, ան սերունդներուն կտակած է երեք արժէքաւոր գործեր, երեք պատմակերտիչ դէմքերու նուիրուած` ՙԱրծիւը Իր Բոյնին Մէջ՚ (1938) (Խրիմեան Հայրիկ), ՙՆուպար՚ (1939) (Պօղոս Նուպար Փաշա), ՙԱնդրանիկ՚ (1942) (Զօրավար Անդրանիկ), երեքն ալ լոյս տեսած Փարիզի մէջ:

 Ցաւօք, սոյն հատորները, տասնամեակներու ընթացքին վերահրատարակութեան արժանացած չեն: Յանիրաւի մնացած են անհասանելի ընթերցողներու սեղանին: Եւ ահա վերջերս միայն (2021-ին), հայրենի ՙԲուկինիստ՚ գրախանութ-հրատարակչութիւնը, բարեբախտաբար, նախաձեռնակ եղաւ ՙԱնդրանիկ՚ հատորին երկրորդ հրատարակութեան: Հրատարակչութիւնը սկսած է մատենաշարի մը` ՙՊատմութիւն Կերտողները՚ վերնագրով, որուն նպատակն է հանրութեան ներկայացնել հայոց անուանի դէմքերէն շատերը: Աւետիս Թէրզիպաշեանի ՙԱնդրանիկ՚ը 6-րդն է այդ շարքին:

 Նորատիպը կը բաղկանայ 470 էջերէ: Հրատարակութեան պատրաստած, խմբագրած եւ ներածական խօսքը գրած է Եղիշէ Չարենցի անուան Գրականութեան եւ Արուեստի թանգարանի տնօրէն, գրականագէտ, գրող Կարօ Վարդանեան: ՙԵրբ Գրականութիւնն Ու Պատմութիւնը Համերաշխ Են՚ խորագիրին տակ ան կը գրէ. ՙՄեր գրականութեան պատմութիւնը լեցուն է ոչ միայն մեծամեծ ձեռքբերումներով ու յաղթանակներով, այլեւ ցաւալի անարդարութիւններով: Աւետիս Թէրզիպաշեանի գրական ժառանգութիւնը նշանակալի ձեռքբերում է, բայց մեծ անարդարութիւն է, որ նման առաջնակարգ գրողի ու վաւերագրողի անունն ու վաստակը մինչ օրս անյայտ է հայաստանեան հանրութեանը: Աւելին, ուծացման դաժան օրինաչափութեամբ այս անունը այսօր գրեթէ ոչինչ չի ասում նաեւ սփիւռքահայ նոր սերնդին՚: Գրականագէտը ընդհանուր գնահատական մըն ալ կատարած է հեղինակի մասին` արձանագրելով` ՙԱւետիս Թէրզիպաշեանի երկերում շատ ճշմարտութիւններ կան անթեղուած: Եւ եթէ երբեւէ ամբողջացուի հայոց բազմահատոր Անդրանիկապատումը` այս գիրքը միշտ հանդիսանալու է այդ շարքի լաւագոյն հատորներից մէկը՚:

 Հանրածանօթ դասական հեղինակ Տիգրան Կամսարականի նամակը` ուղղուած Ա. Թէրզիպաշեանին (գրուած 26 Ապրիլ 1940-ին), ՙՆուպար՚ գիրքին առիթով, Յառաջաբանի փոխան տրուած է հատորի սկիզբին, ուր կը տեսնենք անոր անաչառ գնահատականը` ՙբացարձակ համոզում գոյացուցին մէջս, թէ դուք անսպառելի հանք մը ունիք ձեր մէջ նորանոր երկասիրութեանց, զի անհուն են երեւի, ձեր ամբարած տպաւորութիւնները ձեր բազմադիմի կեանքի ընթացքին մէջ, ու անօրինակ է, կերպով մը, արտայայտելու ձեր դիւրութիւնը: Չպիտի զարմանամ երբ օր մը դուք ամէնէն շատ կարդացուած հայ հեղինակը ըլլաք, մատչելի հասարակութեան ու միանգամայն ծայրաստիճան շահագրգռական` ընտրանիին համար՚:

 ՙԱնդրանիկ՚ գիրքը կը բաղկանայ 36 գլուխներէ: Կը սկսի 1904 թուականէն, երբ Անդրանիկ Սասնոյ երկրորդ ապստամբութենէն ետք կ'անցնի Պարսկաստան: Հեղինակը Անդրանիկի գործունէութեան անդրադառնալէ առաջ, բազմաթիւ գլուխներ կը յատկացնէ Վանի մթնոլորտին, Վանայ Իշխանին սանձարձակ գործունէութեան Աղթամարի կղզիին վրայ եւ կաթողիկոսութեան հանդէպ, որուն հետեւանքով կը սպաննուին կաթ. տեղապահ Արսէն Ծ. Վրդ.ն ու իր գրագիրը: Հետաքրքրականօրէն նկարագրուած են Աղթամարի տաճարն ու վանքը, այնտեղի միաբանութեան ներքին խլրտումները, Պատրիարքութիւն-Աղթամարի Կաթ. յարաբերութիւնները, հայ-թուրք-քիւրտ կապերը Վասպուրականի մէջ եւ Սուլթան Համիտի պառակտիչ քաղաքականութիւնը, օտար հիւպատոսութիւններու կապերը հայոց եւ թուրքերու հետ, հայկական միջ-կուսակցական յարաբերութիւնները: Խորքին մէջ սկզբնաղբիւրի նշանակութիւն ունին Ա. Թէրզիպաշեանի վկայութիւնները, որուն կրնան դիմել այդ ժամանակահատուածը ուսումնասիրող ազգագրագէտներն ու պատմաբանները: Հեզասահօրէն կարելի է ընթերցել այդ էջերը ե՛ւ բովանդակութեան ե՛ւ լեզուաոճային իւրայատկութեան պատճառով: Ունի նաեւ դիպուկ ակնարկներ. օրինակ` Վանի առաջնորդ Սահակ Բագրեվանդեան Սրբազան բաւականին մօտիկ էր Վանի իսլամ թուրք կրօնաւոր Ամուք խօճային հետ` երբեմն խմիչքով եւ սրտակցական երգերով. Թէրզիպաշեան կը գրէ. ՙՀայ եւ Թուրք եղբայրակցութեան օրինակներէն- մէջն ըլլալով Իթթիհատ-Դաշնակինը- եւ ոչ մէկը ունեցած էր այս օրինակին անկեղծութիւնը՚ (էջ 51):

Ուշագրաւ է Վանայ Իշխանին ժխտական կեցուածքը եկեղեցւոյ դէմ, կուսակցամոլ եւ արկածախնդիր արարքները, որոնք հետագային արժեց իր կեանքը` դաւադրաբար սպաննուելով իթթիհատական ծուղակի մէջ` Վանի 1915-ի ինքնապաշտպանութեան նախօրէին:

 Այնուհետեւ, գիրքը կը կեդրոնանայ Անդրանիկի գործունէութեան վըրայ` Պարսկաստանէն արտասահման անցնելուն եւ իր տարակարծութեանց` Հ.Յ.Դ.-ի ղեկավարութեան հետ. ՙԱւելի աղէկ է, որ դուրսը մարդ մնամ, քան թէ ձեր մէջ Աստուած- Ակնունիին ըսած էր Անդրանիկ` Վիեննայի կուսակցական համագումարին մէջ:

 Անդրանիկ իր խօսքը պահեց:

 Անդրանիկ` դուրսը մնաց մարդ, մարդ` որ ոչ միայն գործել գիտէ, այլեւ, երբ հարկ է, լռել. պահել լռութիւն, երբ գիտէ թէ ան գործէն լաւ է: Ան պահեց լռութիւն մը, որ գիտէր ինքզինքը մտիկ ընել տալ՚ (էջ 148):

 Անոր երբ կ'առաջարկեն իր մասնակցութիւնը բերելու 1905-ի հայ-թաթարական կռիւներուն, կը մերժէ` յայտնելով պատմական ճշմարտութիւն մը` ՙՑարը ե՛ւ մեզ հետ է ե՛ւ թաթարին. անոր եւ անոր ճուտերուն նպատակն է մեզ իրար կոտորել տալ եւ մեր մէջ բանալ ատելութեան վիհ մը՚ (էջ 125):

 Ա. Թէրզիպաշեան ականատեսի հարազատ վկայութեամբ, դէպքերու հետաքրքրական շաղկապումներով կը նկարագրէ Առաջին Աշխարհամարտին արձագանգը Վանի մէջ` Վռամեանի, Արամ Մանուկեանի, Արմենակ Եկարեանի, Արտակ Դարբինեանի, կուսակալ Ճեվտէթ փաշայի, հայոց զինուորագրութեան, ինքնապաշտպանութեան պատրաստութեան մասին, որ սկսաւ Աւետումի տօնին առաւօտը` Ապրիլ 7-ին: Ինչպիսի՜ ոգեւորութիւն եւ հերոսականութեան դէպքեր արձանագրուած են այդ դիւցազնական օրերուն: Միասնականութեան ինչպիսի՜ օրինակելիութիւն դրսեւորուեցաւ այդ օրհասական մարտերուն: Ապա` ռուսական զօրքերուն յառաջխաղացքը Վանի ուղղութեամբ, որուն կը մասնակցէին հայկական կամաւորական ջոկատները Քեռիի, Դրոյի եւ Համազասպի ղեկավարութեամբ: Հեղինակը իրաւացիօրէն կը կարեւորէ Տիլմանի ճակատամարտին դերը Վանի փրկութեան մէջ, որովհետեւ Վանէն թրքական ուժեր ուղղուած էին Պարսկաստան` Սալմաստնի դաշտ` Խալիլ փաշային օգնութեան հասնելու, ուր պիտի ջախջախուէին ռուսերուն դիմաց: Այդ ճակատամարտին հրամանատարն էր Զօր. Թովմաս Նազարբէկեան, իսկ Անդրանիկի ղեկավարած ջոկատը հմտութեամբ եւ անօրինակ խիզախութեամբ չէզոքացուցած էր թրքական յառաջացող բանակը (էջ 219-229): Մայիս 4-ին կը պատահի հրաշքը` փրկըւած էր Վանը` յաղթանակի եւ բերկրանքի աննախադէպ խանդավառութեամբ:

 Վան կը ժամանէ նաեւ Անդրանիկ, բայց ան զուսպ է: Հանդիպելով խանդավառ վանեցիներու հետ, իրեն յատուկ ոճով եւ ասոյթներով կը յորդորէ ըլլալ իրատես, քանզի ան լաւապէս կը ճանչնար ցարական քաղաքականութեան էութիւնը, որ կրնայ լքել ճակատը, նահանջ պարտադրել հայոց եւ նոյնիսկ համաձայնիլ թշնամիին հետ: Հեղինակը ՙմարգարէութիւններ՚ կը կոչէ Անդրանիկի նախատեսումները: Եւ այդպէս ալ կը պատահի... ՙԿրցողը Թող Ազատի՚, ՙԽա՞ղ Թէ Նահանջ՚ խորագիրներուն տակ (էջ 279-293):

 Որմէ ետք, ընդհանուր հետագիծով կը հետեւինք Անդրանիկի կեանքին` դէպի Վան վերադարձը, 1916-ի մարտական գործողութիւնները ռուսական զօրքերու կողքին, Բաղէշի պատմական գրոհն ու ազատագրումը, Մուշի ազատագրումը: Եւ դարձեալ ցարական խաղը` իր նահանջով: Ապա Թիֆլիս, արեւմտահայ մարտիկներու հաւաքագրում, մարզումներ, զօրավարի կոչում եւ Էրզրումի պաշտպանութեան ստանձնում` որպէս հայկական ոյժերու հրամանատար: Այնուհետեւ` Էրզրումի անկում, նահանջ, խոր հիասթափութիւն հայ քաղաքական ղեկավարներէ եւ զինուորցուներու փախուստներէն: Թիֆլիսի մէջ պահ մը կ'ունենայ հետաքրքրական սիրավէպ մըն ալ...: Մտերիմ հանդիպումներ Յովհաննէս Թումանեանի հետ: Կը կարդանք 1918-ի իրադարձութեանց մասին` Կարսի անկում, Ալեքսանդրապոլի գրաւում, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտ, առաջին հանրապետութիւն, Զօրավար Անդրանիկ Դիլիջանի ուղղութեան վրայ կը գտնուէր: Որմէ ետք կ'անցնի Զանգեզուր, Նախիջեւանի եւ Արցախի ուղղութեամբ մարտեր իր հարուածային ոյժերով եւ իրեն հետեւորդ արեւմտահայ գաղթականներով: Կը հասնի մինչեւ Խոյ` դարձեալ խափանելով թրքական զօրքերուն ազատ շարժը, որու պատճառով կը փրկուին շուրջ 60 հազար հայ եւ ասորի գաղթականներ` որոնք դատարկած էին Վանը` թրքական արշաւանքի սպառնալիքին տակ:

 1919-ին Անդրանիկ հիասթափ կը լքէ Հայաստանը` պայքարի երկար ու արիւնալի կենսագրութենէ ետք: Իր զինակիցները կը ցրէ Էջմիածնի մէջ` Գէորգ Կաթողիկոսին յանձնելով իր զէնքերը: Երեւանի մէջ պայթուցիկ վիճակ մըն ալ կը ստեղծուի իր եւ Դրոյի զինուորներուն միջեւ: Հեղինակը երբեմն կը նկարագրէ Անդրանիկին ծայրայեղութիւններն ու տարօրինակ քայլերը, նշելով` ՙՀերոսը ինքը տարօրինակութիւն մըն է՚: Զօրավարին կեանքին վերջին հանգրուանը կ'անցնի գաղութէ գաղութ թափառումներով, ուր ան կ'արժանանայ ազգային եւ ժողովրդային խանդավառ ընդունելութեանց: Ան իր գործը կը արունակէ այս անգամ նիւթական հանգանակութեամբ` միշտ ի նպաստ վերածնող Հայաստանին, անոր որբերուն եւ հայրենիքի շինութեան: Ան կ'այցելէ Եգիպտոս, Փարիզ, Մանչեստըր եւ ԱՄՆ-ի տարբեր քաղաքներ: Աւելի ուշ ամուսնութիւն ալ կը կնքէ Պօղոս Նուպար Փաշայի կնքահայրութեամբ` Փարիզի մէջ, երբ իր կողակիցը կ'ըլլայ օր. Նուարդ Քիւրքճեանը` իրեն Վառնայէն ծանօթ. ՙՀայրենիքէն Հեռու՚ եւ ՙՀայրենիքին Համար՚ (էջ 431-453) գլուխները այս իրադարձութեանց մասին են: Ա. Թէրզիպաշեան ուշագրաւ համեմատական մըն ալ կ'ընէ.- երբ մեծկակ հանգանակութենէ մը ետք, անոր կազմակերպիչները կլորիկ գումար մը կ'առաջարկեն Անդրանիկին իր անձնկան նպատակներուն համար, ան ասպետական ոգիով կը մերժէ եւ կը ղրկէ Հայաստան, մինչ, կը գրէ հեղինակը, Մելգոնեան եղբայրներուն կտակին համար ինչպիսի խարդաւանքներով իրենց անձնական միջնորդչէքը կը կորզէին Մուշեղ Սերոբեանն (նախկին եպիսկոպոս) ու Զաւէն Արք. Տէր Եղիայեանը (նախկին պատրիարք Կ. Պոլսոյ) (էջ 446-447): Աւելի ուշ, յոգնաբեկ Անդրանիկ կը տառապի առողջական հարցերով` մինչեւ իր ֆիզիքական մահը` 31 Օգոստոս 1927-ին` Չիքոյի բուժարանը (Գալիֆորնիա):

 Յ. Թումանեան այսպէս կը բնութագրէ Անդրանիկը.- Անդրանիկ վախնալէ միայն կը վախնայ:

 Ա. Թէրզիպաշեան կը գրէ. ՙՀերոսը չի պատրաստուիր, կը ծնի:

 Անդրանիկ կեանքէն, սուրէն, համբաւէն վերջ, իր ոսկորներն ալ նուիրելով իր հայրենիքին, ցոյց տուաւ թէ իր սիրտը` մէջը մէկ զգացում միայն պահելու ընդունակ եղած է:

 Հայրենիքի սիրոյն զգացումը՚ (էջ 462):

Վերջին գլուխը անոր յուղարկաւորութեան սրտառուչ նկարագրականն է` համաժողովրդային խուռն բազմութեամբ եւ իր երբեմնի զինակիցներուն պատկառելի մասնակցութեամբ:

 Մաղթելի է, որ հետագային Աւետիս Թէրզիպաշեանի միւս արժէքաւոր հատորները եւս վերահրատարակուին` զանոնք մատչելի դարձնելով մերօրեայ ընթերցողներուն:

 Իսկ Ա. Թէրզիպաշեանի մահուան առիթով ՙՊայքար՚ թերթը կը գրէր. ՙԻր սիրած Վանի փարթամ կեանքէն մինչեւ Փարիզի մէկ արուարձանի իր համեստ բնակարանի պարզուկ կեանքին մէջ ան մնաց թամբին վրայ, գերագոյն արդարութիւնն ընելով իր ոյժերուն ու յատկութիւններուն՚:

Նիկոսիա