Baikar Blue logo.png

ԸՆՏՐԱԿԱՆ “ԿՐԿԷՍԱՅԻՆ” ԱԶԴԱՆՇԱՆԸ ՏՐՈՒԱԾ Է ԼԻԲԱՆԱՆԻ ՄԷՋ

Տարօրինակութիւններու` տարօրինակ, արտառոցութիւններու` արտառոց, անբնականութիւններու` անբնական, այլանդակութիւններու` այլանդակ, Լիբանանն ու լիբանանցիները կը պատրաստուին, 2022ին, խորհրդարանական ընտրութիւններու:

Պարզ ու համեստ հարցում մը. 78 տարուան ու բազմանգամ ընտրութիւններէ ետք, արդեօք այդ ո՞ր ստուգատեսին մասին կը խօսուի կամ կը պահանջուի, երբ` ո՛չ երէկուան եւ ո՛չ ալ այսօրուան խորհրդարարնները բանով մը բարօրեցին երկիրն ու ժողովուրդը,` բացի ԱՂԷՏ դառնալէն, ԱՒԵՐ սփռելէն, ՈԽ սերանելէն` ԹՇՆԱՄԱՆՔ հնձելէն, ինչ որ` աւելի քան երկու տարիէ ի վեր, փորձ կը կատարուի հերքել կամ ուրանալ անոնց դերակատարութիւնները ու ներգործութիւնները, զանազան ձեւակերպումներով եւ եղանակներով:

Այսօր, երբ ոչ մէկ ձիւնհալ կայ կամ նշմարուած է լիբանանեան սակարանին մէջ ու, տակաւին, յամառօրէ՛ն, կը խօսուի բարեկարգումներու եւ յեղաշրջումներու մասին, բայց, նոյնհետայն, եթէ ոչ ամբողջովին, համարեա նոյն հիւանդկախութիւնը կը տիրէ ամէնուրե՛ք, հետաքրքրական է, նոր սերունդը կամ ՙբարեկարգիչ՚ները, ինչպէ՞ս կը տեսնեն հինէն նորի կամ նախկինէն տարբեր կարգավիճակի մը անցումը:

Շատ հեռու չերթանք. 1958էն` 1975, 1992էն ցայսօր, լիբանանցիները ապրեցան եղբայրասպան կռիւներ, համայնքային հաշուեյարդարներ, փոխադարձ վրէժխնդրութիւններ, ստիպողական տեղաշարժեր, արտագաղթային հոսքեր, մէկ խօսքով, ալեկոծող իրավիճակէ մը ոստում` այժմու խառնիճաղանչային քաոսին:

Սակայն, երբ կան լեռնակուտակ տագնապներ, հիմնահարցեր, առաջադրանքներ ու մարտահրաւէրներ, ամէն մարզէ ներս ու մակարդակի վրայ, հարցերուն հարցը այն է, որ Ա՛ՅՍ լիբանանցին ինչպէ՞ս.

- Կը բնութագրէ իր ինքնութիւնը

- Կը կողմնորոշէ իր ուղղութիւնը

- Կը հետապնդէ իր պահանջատիրութիւնը

- Կը հաստատէ իր վճռակամութիւնը

- Կը նուիրագործէ իր հաւատարմագրութիւնը

Ասոնք պատահական հարցադրումներ չեն, արհեստածին մտահոգութիւններ չեն, ոչ ալ չափազանցուած հաստատումներ, այլ` իրական, առարկայական ու չափագրական վերագրումներ, որոնք լիբանանեան օրակարգի ՙմնայուն՚ հարցերէն են, այնքան ատեն որ` կը ծամծմուին, կը կրկնուին ու կը յանկերգուին, ամէն ատեն որ կը մօտենան ընտրութիւնները, իսկ կիրքերն (ու ձիրքերը) մերկապարանոց կը յայտնուին հրապարակներու վրայ:

 

***

Երկիրը, ամբողջովին ու հիմնովին, կազմալոյծ վիճակ մը կը ներկայացնէ, իր պետական կառոյցներով, նախարարութիւններով ու ծառայութիւններով :

Ամէնուրե՛ք, թափթփածութիւն, անփութութիւն, անկայունութիւն, անարդարութիւն ու փտածութիւն, որոնք մէկ օրէն միւսը չեն ծագած, ոչ ալ անոնց պատասխանատուն այսօրուան նախագահական համակարգն է, որ չկրցաւ (ու չէր ալ կրնար) երկիրը դուրս բերել իր անկումներէն:

Այս բոլոր ապականութիւններն կային տակաւին ՙէ՛ն օրուանից՚, սակայն արուեստական եւ անձնակեդրոնական հաւկուրութիւնները պատճառ դարձան, չտեսնելու ու չզգալու այն ահաւոր ՙցունամի՚ները, որոնք կու գային հեռուէն, բայց, օր մը մօտենալու էին, գիտակցաբար ու դաւադրաբար լծուելու այն կառքերուն, որոնց միջոցով պետութիւնը կը կողոպտուէր, պետականութիւնը կը խախտէր, ժողովուրդը կը ստրկացուէր ու համայնքները կը շահագործուէին, յանուն խորհրդարանական աթոռներու ու կառավարական պաշտօններու:

Ո՞վ կրնայ հակառակիլ այս ՙաչք ծակող՚ իրականութեան կամ ո՞վ կրնայ չընդունիլ այս ՙդասականացած՚ պատկերը, ինչպէս երէկ եւ, վստահաբար, վաղը եւս նոյնը պիտի չկրկնուի:

Զարմանալիութեան զարմանալին այն է, որ լիբանանցիները չհասկցան եւ չուզեցին հասկնալ իրենց տկարութիւններն ու թերութիւնները, անզօրութիւնները եւ անկարութիւնները, բազում տարիներ մնալով կրաւորականութեան սահմաններուն մէջ, նոյնիսկ 17ամեայ քաղաքացիական պատերազմին դառնալով ՙստրուկ՚ները ներքին լարուածութիւններուն եւ արտաքին դաւադրութեանց:

1992ի Թաէֆի համաձայնագիրը եղաւ ՙբացառիկ ու գերազանց՚ ՙմորֆին՚ մը, որուն ազդեցութեան տակ մնացին, գիտակցաբար թէ ոչ գրեթէ բոլոր շրջանակներն ու շարժումները, կարծելով կամ հաւատալով` որ ամէն ինչ վերջացած է ու Լիբանանը վերագտած է իր… խոյանքը, բայց, դէպի ո՞ւր, ոչ ոք գիտէր:

Թերեւս օրուան պայմանները այդպէս կը հաւաստիացնէին կամ կը պարտադրէին, սակայն, իրատեսութիւնը կա՞ր ատոր երաշխիքին տակ մնալու, առանց կանխատեսելու գալիքին եւ անակնկալներուն հետեւանքները:

Եւ այսպէս, նոյնիսկ Ռաֆիք Հարիրիի նահատակութենէն ու սուրիական ոյժերու Լիբանանէն հեռանալէն ետք, ներլիբանանեան կացութիւնը աւելի թեժացաւ, հակակրութիւնը աւելցան, մրցակցութիւնները սրեցան, հակառակութիւնները արմատաւորուեցան եւ ընդհանրապէս ամէն ինչ գլխիվայր շրջեցաւ, այնքան որ` դաշնակիցներ խորտակուեցան, համագործակիցներ` թշնամացան, համախոհներ` պառակտուեցան, ընկերակիցներ` բեւեռացան, հետեւաբար, ստեղծուեցաւ քաոսային պարունակութեամբ ահաւոր խառնիճաղանջ մը:

Հասանք այն հանգրուանին, երբ ժողովրդային պայթիւնը եւ երիտասարդական պոռթկումները, իրենց մասնակցութիւններով եւ գործունէութիւններով, պահ մը այն տպաւորութիւնը ձգեցին կամ հաւատքը ներշնչեցին, որ` ահա՛ ժամը հնչած է ամէն ինչ դիմակազերծելու ու բոպիկացնելու, ցոյց տալու համար, որ Լիբանանը այս ընթացքով չի կրնար գոյատեւել, ոչ ալ լիբանանցիները` ի վիճակի են հանդուրժելու թաւալգլոր զարգացումները:

 Բայց, իրականացնելու եւ իրագործելու համար այդ մարտահրաւէրները, արդեօ՞ք բաւարար են միայն պահանջատիրութիւնը, երբ լիբանանեան կարգավիճակը, իր բազմաշերտութեամբ, կը գտնուի, ոչ-նախանձելի զառիթափի մը վրայ, ինչ որ կը նշանակէ, այլեւ կը հաստատէ` համայնքային, քաղաքական, կուսակցական, շրջանային եւ ընկերային մակարդակներու վրայ, ամէն ինչ չի կրնար ձեւաւորուիլ ու զարգանալ ԶՈՒՏ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՒ ԱԶԱՏԱԿԱՆ սկզբունքներով:

Հետեւաբար, մինչ Լիբանանը կը շարունակէ ՙխրուած՚ մնալ իր խայտաբղէտ ու սուր տագնապներուն մէջ, աւելի մթագնելով ու խորացնելով իր խաւարեալ վիճակը,` լիբանանցիները մղելով աւելի յոռեգոյնին եւ ահագնագոյնին, ուր ոչ մէկ բարեկարգում եւ յուսադրելիութիւն կայ մօտալուտ թէ հեռաւոր ապագայի մը շողշողութեամբ, անդին, յանկա՜րծ, բացուած կը յայտարարուին ՙդռները յուսոյ՚.

 

ԿԱՆԽԱՀԱՍ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Զարմանալի չէ այս որոշում-յայտարարութիւնը, բայց ընդվզեցուցիչը եւ անպատկառութիւնը հոն է, երբ թեկնածուներու շարան մը, բացայայտ թէ անյայտ, կը նախապատրաստուի խորհրդարան մտնելու, որուն համար ընտրարշաւի ձեռնարկած է, ոչ միայն Լիբանանի, այլեւ աշխարհով մէկ, քուէ ու քուէարկող որսալու սին ու ստորնացուցիչ արկածախնդրութիւններով:

Հաւատալ թէ ոչ, այդ թեկնածուները մեծ մասով գրեթէ նոյն ՙմարդակուլ՚ներն են` եւ կամ` իրենց զաւակներն ու մերձաւորները, որոնք առանց խպնելու, մարդկային-քաղաքացիական արժանապատուութենէ զուրկ, կը համարձակին իրենց տխրահռչակ դերակատարութիւններով դարձեալ հանդէս գալ:

Այն ողբերգութիւնը, որուն մէջ ՙթաթխուած՚ է երկիրը, իր բազմագոյն շերտաւորումներով, օրէնսդրական թէ գործադիր իշխանութեանց փտածութեանց արդիւնքն է, որ բազմատասնեակ տարիներ տիրեցին, ընտանեկան, աւատապետական ու ժառանգական ՙիրաւունք՚ներով, առանց կշտանալու եւ յագենալու ու տակաւին կը շարունակեն իրենց ընչաքաղցութիւնները անզուսպ մոլուցքներով:

Զաւեշտականը այն է, որ այդպիսիներ ոչ միայն չցնցուեցան ու չպատժուեցան, այլեւ իրենց ըրած-չըրածին համար ՙմեղաւոր՚ներ ալ փնտռեցին (ու կը փնտռեն), անխիղճօրէն:

Լիբանանեան այս երկա՜ր ֆիլմը հոս չի վերջանար, որովհետեւ նոյն այդ անկուշտները, իրենց ետին կը քաշքշեն նաեւ ամբոխներ, ոչ հաւատքի ու վստահութեան ուժով, այլ` կաշառքի ու մի գուցէ հետագային ալ պաշտօն ունենալու յաւակնութիւններով:

Եթէ այս է տխուր ու տրտում իրադրութիւնը, մէկ կողմէն պատեհապաշտ ղեկավարներու ապիկարութեամբ, միւս կողմէն ալ` անկազմակերպ ՙըմբոստանման՚ անկարներու դեգերումով, ի՞նչը կրնայ փոխուիլ եւ ո՞վ կրնայ վերցնել ձեռնոցները:

Տեսանք թէ` խաժամուժային երիտասարդութիւնը ոչինչ կրցաւ բարեփոխել, ընդդիմադիր շարժումներ անկարող եղան ինքզինքնին պարտադրել, դատարաններ համարեա անզօրութեան մատնուեցան, շահագործումներ անդուլօրէն աճեցան, չարագործութիւններ խելակորոյս աճ արձանագրեցին, դրամատուներ սեփականացուցին ժողովուրդին խնայողութիւնը, իսկ այս բոլորին դիմաց, ոչ ոք զնտան առաջնորդուեցաւ, ոչ ոք ամբաստանուեցաւ, ոչ ոք իր պաշտօնէն հեռացուեցաւ,` ընդհակառակը, բոլոր ՙամբաստանեալ՚ները մնացին ազատ-համարձակ, անմեղ-անպարտ, ապրելով փարթամ եւ անմըտահոգ կեանք մը, վայելելով բոլոր ձեւի ազատութիւններ, դժբախտացնելով սերունդներ ու հաւաքականութիւններ:

Անարժանապատիւներ կրնա՞ն զգաստանալ ու թօթափուիլ, քա՜ւ լիցի, երբ նոյն պատկերը կը պարզուի, նախընտրական այս ժամանակամիջոցին, ընտրող-ընտրուող դասակարգերը բանալու իրենց թղթածրարները, ոչ Լիբանանի ու լիբանանցիներու հաշուոյն, այլ` գերազանցապէս իրենց գձուձ եսականութիւններուն:

Ի տես այս խաղքութիւններուն եւ աճպարարութիւններուն, կարելի՞ է հաշտ աչքերով հետեւիլ ընթացիկ կապկումներուն ու մնալ անզօր, որովհտեւ Լիբանանի մէջ ամէն ինչ նոյնն է եւ ամէն կողմ միեւնոյն… հրէշն է:

 

***

Կը մնայ հարց տալ, թէ լիբանանահայութիւնը ո՞ւր կը գտնուի այս խաչմերուկներուն վրայ:

Եթէ ըսուի կամ արդարացուի որ մեր մօտ ամէն ինչ (գրեթէ) լաւ է, ատիկա ինքնախաբէութիւն ու միամտութիւն է, միանգամա՛յն, պարզապէս անոր համար, որ ընտրական խաղաթուղթերը, աւանդականօրէն, միշտ ալ անհաղորդ եւ աններդաշնակ թափով զարգացած են եւ ոչ-անպայման համայն հայութեան ի նպաստ, ալ ո՜ւր մնաց որ անոնք ըլլային տարբեր այլ մրցակիցներէ:

Աւելին. տուեալները ու փաստերը թող խօսին, որ հայ խորհրդարանականներ, անհատ թէ հաւաքականութիւնը, արդեօ՞ք գործած են համահաւասարութեան եւ անխտրութեան չափանիշներով, իսկ ներկան ո՞ւր կարելի է զետեղել անոնց արդար ու տրամաբանական գործընթացը, մանաւանդ տիրող հակադրական ու հակասական եռուզեռներուն մէջ:

Տակաւին, մեր գնահատումով, գալիք ընտրութիւնները, իրենց ժամանակացոյցով, կայացումներով, ու համախոհութիւններով, յղի են… անյեղելիութեան հաւանականութիւններով, ներքին թէ արտաքին ազդակներու խոցելի հետեւանքներով եւ տակաւին, կրնա՞ն տեղի ունենալ 27 Մարտ 2022:

Այդուհանդերձ, կարելի է ըսել,

ՙԱչքերը լո՜յս. ընտրական ՙկրկէսային՚ ազդանշանը հնչած է՚:

ՊԱՐՈՅՐ Յ. ԱՂՊԱՇԵԱՆ

Պէյրութ