Baikar Blue logo.png

ՊԻՏԻ ՉԿՈՏՐՈՒԻՆՔ

Ուինսթըն Չըրչիլ, իրեն յատուկ ոճային դարձուածքով մը սահմանած է ռամկավարութիւնը ըսելով - ՙՌամկավարութիւնը յոռեգոյն ձեւն է կառավարման, բացի բոլոր այն ձեւերէն որոնք կիրարկուած են տարբեր ժամանակներուն:՚ Կարճ բնութագրութեամբ, հակառակ իր բոլոր թերութիւններուն ռամկավարութիւնը կը մնայ լաւագոյն կերպը ընկերութեան ինքնակառավարման: Եւ իրօք երբ սկիզբ կ'առնեն մարդկային տարբերութիւնները` անոնց հետ կը սկսի փնտռտուքը այդ յարաբերութիւնները կարգաւորելու եւ արդարութիւն հաստատելու:

Ռամկավարութեան ակունքը կը նկատուի հին Յունաստանը, ուր իրաւահաւասար քաղաքացիներ, իրենց ազատ կամքով կ'ընտրէին այն կառոյցը որ պիտի հակակշռէր ընկերութեան մէջ քաղաքացիներու յարաբերութիւնները. սակայն երբ կը գովերգենք աթենքեան ռամկավարութիւնը կամ ժողովրդավարութիւնը կը մոռնանք փաստը որ Յունաստանի քաղաքացիներու խաւին ներքեւ գոյութիւն ունէր բանակը եւ անոր ներքեւ` ստրուկներու կամ գերիներու խաւը: Այս վերջիններուն կենսաձեւը այն չէր ինչ կը վայելէին աթենացիները: Այսուհանդերձ պատմութիւնը արձանագրած է որ ինքնավարման իտէալ ձեւը հին յունական ռամկավարութիւնն էր. եւ տարբեր հասարակութիւններ տարբեր ժամանակներում  – եւ յատկապէս` արդի ժամանակներուն – փորձած են օրինակել հին Յունաստանի քաղաքականութիւնը եւ այնտեղ կիրարկուող կառավարման ազատ դրութիւնը:

Հայկական հասարակութեան մէջ ժողովրդական կառավարման դրութեան դրօշակակիրը հանդիսացած է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը որ այս Հոկտեմբեր 1ին կը թեւակոխէ իր պատմութեան հարիւրամեակէն ներս:

Արդարեւ, 1921ին Պոլսոյ մէջ համախմբուեցան հայկական տարբեր կուսակցութիւններ որոնք 1885էն սկսեալ, տարբեր փորձառութիւններով կիրարկած էին հայ զանգուածներու կառավարման տարբեր դրութիւններ Օսմանեան լուծի տակ, եւ անոնց առաջին փորձառութիւնները ժամանակի ընթացքին յանգած էին որոշ սկզբունքներու որոնց վախճանական կիզակէտը ռամկավարական սկզբունքն էր, որ իր հերթին հանդիսացաւ շաղկապող օղակը այդ կազմակերպութեանց միջեւ: Արմենական հոսանքը այդ միութեան նժարին կը մատուցանէր իր յեղափոխական փորձառութիւնն ու խոհեմ հայրենասիրութիւնը 1896ի եւ 1915ի Վանի զոյգ հերոսամարտերուն դիւցազներգութիւններովը: Ժողովրդական կուսակցութիւնը որ ներդրումը կը կատարէր 1918էն 1920ի պետական փորձառութեան. իսկ միւս հոսանքները` Վերակազմեալ Հնչակեան, Ազատական, Ռամկավար, Սահմանադրական` բոլորը կը բերէին իրենց սփիւռքեան փորձը: Այդ միութիւնը կը պսակուէր կշիռովը ժամանակի ամէնէն պատկառելի մտաւորական, յեղափոխական եւ քաղաքական դէմքերու, ինչպիսիք էին Վահան Թէքէեան, Արշակ Չօպանեան, Միհրան Տամատեան, Արտակ Դարբինեան, Համբարձում Առաքելեան, Հրաչ Երուանդ, Միհրան Սվազլեան, Աւետիս Թէրզիպաշեան, Գրիգոր Պէօզիկեան եւ այլ պայծառ անհատականութիւններ: Մտաւորական այդ դրոշմը միշտ մնաց ՌԱԿի պատմութեան եւ գործունէութեան մէջ ամբողջ հարիւր տարիներ իբրեւ ինքնութեան վկայական:

1921ին աշխարհաքաղաքական դրութիւն մը ստեղծուած էր Օսմանեան պետութեան փլուզումով եւ Թուրքիոյ վերականգնումի նոր փորձով, մինչ անդին մեր պատմական հայրենիքի մէկ զեղչեալ հողամասը կը համալրուէր նոր կազմուող Սովետական Միութեան համակարգին մէջ: Սփիւռքի կուսակցութիւններու ուսին կը ծանրանար հայրենիքէն դուրս մնացած տարագիր զանգուածներու ճակատագիրը որոշելու եւ զանոնք վերակազմակերպելու պատասխանատուութիւնը:

Երբ կը խօսուի ռամկավարութեան կամ ժողովրդավարութեան կիրարկման մասին, ընդհանրապէս մեր ենթագիտակիցին մէջ կը պարզուի անհրաժեշտութիւնը` այդ դրութիւնը կիրարկելու պետական կառոյցներէն ներս, մինչդեռ ամէն հասարակութիւն, եւ այդ հասարակութիւններէն ներս ամէն կազմակերպութիւն ինքնակառավարման մանրաշխարհ մըն է որ պէտք ունի կառավարման դրութեան: Հետեւաբար, այդ պահանջը, առաջին հերթին, կը պարզուէր սփիւռքի կառոյցներուն դիմաց – եկեղեցի, բարեսիրական մարմիններ, մշակութային, կրթական, լրատուական եւ քաղաքական կազմակերպութիւններ - բոլորն ալ պիտի ձեւ ու կերպարանք առնէին կառավարման այդ դրութեանց մէջ: Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը առաւել չափով կիրարկեց ժողովրդավարական սկզբունքները այդ մանրաշխարհէն ներս, երբ անդին անպակաս էին բռնատիրական ձեւերը յատկապէս քաղաքական կազմակերպութեանց ծիրէն ներս եւ` քիչ մը ամենուր:

ՌԱԿը ժողովրդավարական սկզբունքները կիրարկած է ոչ միայն իր սեփական կառոյցներէն ներս, այլ նաեւ համազգային այլ կազմակերպութիւններէ ներս ուր կենսական դեր մը ունեցած է – բարեսիրական, եկեղեցական, եղբայրակցական եւ լրատուական:

Քաղաքական ծանր պայմաններու ներքեւ ՌԱԿը հանդիսացած է կամուրջ մը հայրենիքի եւ սփիւռքի միջեւ, տարակարծիք ըլլալով հանդերձ հայրենիքի մէջ կիրարկուող սովետական ամբողջատիրութեան հետ եւ աննկուն պայքար տարած է այդ կամուրջը քանդել փորձող ոյժերու դէմ, տալով բազում զոհեր:

Առանց նսեմացնել փորձելու աւանդական միւս կուսակցութեանց դերը հայկական դատի հետապնդման մէջ, ՌԱԿը ունեցած է իր պատուաւոր դերը այդ մարզէն ներս եւս, յատկապէս իր մտաւորական ներդրումներով: Հանդիսացած է ռահվիրան ազգահաւաքի մեծ շարժումին մէջ, հարիւր հազարաւոր հայրենադարձներու շարժումին սատարելով:

Պատմութիւնը արձանագրած է շատ աւելին հայրենանուէր գործեր, զորս կարելի չէ թուել այս նեղ սիւնակներէն ներս:

Սփիւռքի մէջ յաճախ քաղաքական կուսակցութիւնները ծառայած են քաղաքականէն դուրս այլ բնագաւառներէն ներս – եկեղեցի, բարեսիրութիւն, մշակոյթ եւ այլն – հարց բարձրացնելով որ կուսակցութիւնները այլեւս ժամանակավրէ՞պ են: Այդ հարցականը հրապարակայնօրէն տուած է նաեւ նորանկախ Հայաստանի առաջին նախագահը` Լեւոն Տէր Պետրոսեան, աւանդական կուսակցութիւնները բնութագրելով իբրեւ անախրոնիզմ: Եթէ այսօր դադրին հայկական կուսակցութիւնները` հայ դատի մնայուն պայքարի կառոյցները կը թուլնան, հակառակ այն ակադեմիական աշխատանքներուն որոնք կ'իրագործուին: Հետեւաբար կուսակցութիւնները վերստին քաղաքականացնելու պայմանն է որ պիտի երաշխաւորէ անոնց պիտանիութիւնը Հայ Դատի հետապնդման ճանապարհին, մանաւանդ այս օրերուն երբ մեր հայրենիքի իշխանաւորները կը վարանին ցեղասպան թուրքը իբրեւ թշնամի բնութագրելու:

Ռամկավարութեան ազնուական բնոյթը իր մէջ կը պարունակէ նաեւ սերմերը ինքնաքայքայման: Ռամկավարական դրութեան մէջ, ազատականութիւնը ու ազատամտութիւնը պէտք է կիրարկուին պատասխանատուութեան զուգորդութեան մէջ: Երբ կառոյցէ մը ներս կը կիրարկուի ազատականութիւնը, այդ կառոյցի անդամները իրենք պիտի կիրարկեն ազատականութեան կիրարկումը երաշխաւորող պատասխանատուութիւնը` սեփական կարգապահութեան գործադրութեամբ: Եթէ կազմի մը անդամները անձնատուր ըլլան ազատութեան, առանց զուգահեռ պատասխանատուութեան այդ կառույցը կը յանգի անիշխանութեան: ՌԱԿը երբեք չէ դիմած բռնի միջոցներու` իր շարքերէն ներս կարգապահութիւն երաշխաւորելու, այլ ապաւինած է իր անդամներու ինքնագիտակցութեան` սեփական կարգապահութիւն ապահովելու: Այդ ինքնագիտակցութեան պակասին հետեւանքով է որ ՌԱԿի կառոյցները տուժած են կարգ մը շրջաններէ ներս:

Այսօր գաղտնիք մը չէ որ հատուածներ յառաջացած են ՌԱԿի կազմերէն ներս եւ կարգ մը շրջանակներէ ներս կը գործեն կեդրոնախոյս ոյժեր: Այսուհանդերձ այդ տարանջատումները տակաւին չունին սկզբունքային բնոյթ եւ հաւանաբար ալ չեն ունենար: Գաղափարները կը ծնին մարդոցմէ, մարդիկ մահկանացու են, սակայն իրենցմէ բխած գաղափարները կը մնան անմահ. այդ բնոյթի է նաեւ ՌԱԿի գաղափարաբանութիւնը, որ դեռ պիտի ունենայ իր նոր զինուորեալները: Գուցէ եւ բնական գործընթացք մը կ'անցնի կուսակցութիւնը որ ինքզինք պիտի վերագտնէ ինքնազտումի միջոցաւ: ՌԱԿը դեռ առաքելութիւն մը ունի կատարելիք, մանաւանդ` մտաւորական ու գաղափարական ծիրէն ներս: Հակառակ այսօրուան անցանկալի վիճակներուն ՌԱԿի հեղինակութիւնը պէտք է գտնել իր մտաւորական ոյժին մէջ որ իր աւանդական դրոշմը հանդիսացած է. ՌԱԿի հեղինակաւոր խօսքն ու ոյժը պէտք է գտնել իր որակեալ եւ պատասխանատու մամուլին մէջ: Ու քանի գոյութիւն ունին նաեւ յարգուած մամուլ եւ փորձարկուած գաղափարաբանութիւն` վերականգնումի յոյսն ու հնարաւորութիւնները պիտի ծնին այդ հանգամանքներէն:

Մեր հերոսներէն Գարեգին Չիթճեան ըսած է - ՙԱյն դրօշին տակ, որ մենք կ'իյնանք` միշտ բարձրացնող ձեռքեր պիտի ունենայ՚:

Տակաւին շարունակուող ՌԱԿի մտաւորական ոյժը պիտի հանդիսանայ այն թթխմորը որ պիտի սատարէ անոր վերականգնումին:

Այդ հաւատքով ալ ընթանալով` համոզուած ենք որ պիտի չկոտրըւինք ...: