Baikar Blue logo.png

ՀԱԿԱԴՐԱՄԻԱՍՆՈՒԹԻՒՆ

Բարունակ Թովմասեան եւ Գերսամ Ահարոնեան

ՅԱԿՈԲ ԱՒԵՏԻՔԵԱՆ

Բնաւ չեմ հանդիպած բնաւորութեամբ, խառնուածքով ու կենցաղով իրարմէ այդքան տարբեր, նոյնիսկ հակոտնեայ երկու մարդոց, որոնք կարողանային միասնաբար, բայց ոչ միասնական յառաջ տանիլ, ուղղութիւն տալ եւ առաջնորդել Ռամկավար Ազատական կուսակցութիւնը յատկապէս 1950-1975 տարիներու ժամանակամիջոցին, ամբողջ 40 տարի, որ եղաւ Սփիւռքի, նաեւ Մայր հայրենիքի հետ յարաբերութիւններու ամենաբուռն, փորձանաւոր եւ, միաժամանակ, ամենէն արդիւնաւոր շրջանը:

Բարունակ Թովմասեան եւ Գերսամ Ահարոնեան: Առաջինը Փրոֆեսոր, երկրորդը` Ընկեր Գերսամ:

Տարեկիցներ չէին անոնք. Փրոֆեսորը աւագն էր, Մելգոնեան կրթօճախի մէջ առնուազն մէկ տարի դասաւանդեր էր Գերսամին, հաւանաբար ճիշդ հոն ալ, Գերսամը, որպէս առոյգ, հրաշալի վոլիպոլ խաղացող, մտացի եւ յանդուգն երիտասարդ գրաւեր էր իր ուսուցիչին ուշադրութիւնը, որ, ինչպէս հետագային պիտի պարզուէր, իսկական վարպետ էր կուսակցութեան համար քատրեր հաւաքագրելու գործին մէջ: Տակաւին 1930-ականներէն սկսեալ ան իր շուրջ հաւաքեր էր ուսեալ եւ նուազ ուսեալ բազմաթիւ տարրեր, որոնց գլխաւորներէն մէկը եթէ Մեթր Հրաչ Սեդրակեանն էր, ապա միւսը Հայկաշէն Ուզունեանը եղաւ, որուն վաստակը դեռ ըստ արժանւոյն գնահատուած չէ:

Գերսամը համալսարանական կրթութիւն չէր ստացած, թէեւ աւելի ուշ Քոլոմպիա համալսարանէն պատուոյ դոկտորայի տիտղոս ստացաւ, որուն առթիւ Ամերիկայէն վերադարձին ծանր յանդիմանութեան արժանացուց ՙԶարթօնք՚ի իր օգնական խմբագիր Նազարէթ Թոփալեանը, քանի որ վերջինս խմբագրապետին բացակայութեան անոր լուսանկարը տպեր էր թերթին մէջ` գիտական բարձր տիտղոս ստանալուն առթիւ: Բայց պէտք չէ կարծել, որ Գերսամ համեստ մարդ էր, ընդհակառակը: Պարզապէս կ’ատէր ցուցամոլութիւնը եւ իսկական ամօթ կը զգար. ՙԻմ թերթիս մէջ իմ նկա՞րս, անկարելի է՚:

Ընդհակառակն, Փրոֆեսորը շրջանաւարտ էր Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանէն, ուր բնագիտութեան եւ ուսանողութեան դասախօս էր դարձեր: Հո՛ն ալ ստացեր էր փրոֆեսորի տիտղոսը, որ Գերսամ կը համարէր ոչ թէ գիտական աստիճան, այլ, ֆրանսական ձեւով` proffesseur-ուսուցիչ իմաստվ: Եւ այդ էր պատճառը, որ Փրոֆեսորին Թովմասեան կը կոչէր միշտ, առանց նկատի առնելու, որ Թովմասեանի աշակերտներն էին, մանաւանդ արաբ, որ այդպէս կը կոչէին զինք: Ի դէպ, Գերսամը շա՜տ բծախնդիր էր փքուն տիտղոսներով սոնքացողներուն նկատմամբ. կը ծիծաղէր յատկապէս Հայաստանէն դոկտորի տիտղոս շալկած եւ Պէյրութ վերադարձածներուն վրայ, յաճախ իրաւացիօրէն: Մանաւանդ այն պարագային, երբ տիտղոսակիրը բարձրէն գալու սնոբիզմով կը տառապէր: Այդպէս եղաւ, երբ մեր տղոցմէ մէկը Լոնտոնէն վերադարձաւ PHD-ով, որպէս շրջակայ միջավայրի մասնագէտ: ՙՏղաք, մեզի կը հարցնէր Գերսամը, գիտէ՞ք ինչ կը նշանակէ ecology՚ ու տեսնելով նոր սրամտութիւն մը ակնկալող մեր դէմքերը` կը բացատրէր.- ՙՄոզի (պանոն) կեղեւը պալքոնէն վար մի՛ նետէք՚: Երգիծելով նսեմացնելու կամ, ընդհակառակը, ուռճացնելու վարպետ էր Գերսամ:

Ճիշդ հակառակը, Փրոֆեսորը մարդիկը կ’ընդունէր այնպէս` ինչպէս կան, ըստ անոնց ընդունակութեան ու կարողութեան: Իրեն համար ամէնէն կարեւորը անոնցմէ կուսակցութեան, թերթին, Թէքէեան Միութեան, դպրոցին համար օգուտ քաղելու խնդիրն էր: Հետեւողական էր իր բարեկամութիւններուն մէջ, ուշադիր եւ օգնող` նեղութեան պահուն: Կը յիշեմ` 70-ականներու վերջերուն ՀՅԴաշնակցութիւնը բաւական կոշտ դրամահաւաք ձեռնարկած էր Պէյրութի եւ Պուրճ Համուտի մէջ հայ մեծահարուստներէն անխտիր` ռամկավար, հնչակեան, բարեգործական թէ չէզոք, գրեթէ ստիպողական: Կը յիշեմ նաեւ, որ Բարեգործականի Լիբանանի Շրջանակային յանձնաժողովի ատենապետ, բարերար Կարպիս Նազարեանէն 300 հազար տոլարի չափ գումար մը պահանջուած էր: Ճիշդ է, գաղութին համար, քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով ծանր պայմաններ էին, եւ Նազարեանները այն մարդիկը չէին, որ խնայէին նիւթական որեւէ աջակցութիւն, սակայն ինչո՞ւ Դաշնակցութեան տալ գումար, երբ իւրաքանչիւրն իր կազմակերպութիւնն ունէր, որուն տուեր էր եւ կու տար: Ինծի համար անակնկալ` գիշերով միասին գացինք այցելելու Կարպիսենց տուն: Իր ներկայութեամբ Փրոֆեսորը կ’ուզէր բարոյական աջակցութիւն ցոյց տալ եւ արգիլել ընկրկիլ: Վերադարձին, ինքնաշարժին մէջ, յանձնարարեց յաջորդ օրն իսկ խմբագրական յօդուած իջեցնել ՙԶարթօնք՚ի մէջ, ուր կ’աշխատէի որպէս Գերսամին օգնական խմբագիր: Անդրադարձայ, որ Գերսամին չյանձնարարելուն պատճառը` նման հարցերու մէջ անոր խիստ ու դատապարտող ոճն էր: Դժուարին վիճակ էր ինծի համար. սիրելի խմբագրապետիս գլխուն վրայէ՞ն: Ի վերջոյ գրեցի, նախապէս տեղեակ պահելով խմբագրապետը, որ ձայն չհանեց: Մէկ օր անց լոյս տեսաւ խմբագրականը` առանց Դաշնակցութեան անունը յիշելու, բայց վճռականօրէն ընդդէմ անոր նախաձեռնութեան:

Փրոֆեսորը գոհ էր եւ նոյն օրը միջկուսակցական ժողովի հրաւիրեց դաշնակներն ու հնչակները, նոյն խնդրին շուրջ: Յօդուածին զուսպ, անմաղձ եւ համահայկական բնոյթէն գոհ էին նաեւ... դաշնակցականները: Ու որքան գիտեմ` խնդիրը փակուեցաւ. իւրաքանչիւրը իր կազմակերպութեան համար: Բայց ինծի համար ամենակարեւորը` խմբագրապետս ալ գովեց առաջին խմբագրականս:

Բարեկամներուն եւ ընկերներուն օգնութեան հասնելու գործին մէջ աննըման էր Փրոֆեսորը: Ահա՛ նամակ մը ստացեր էր, այս անգամ` Գաղտնի բանակի (ASALA) ղեկավար Յակոբ Յակոբեանէն (ՙՄուճահէտ՚): Ներքին հեռախօսով զիս շտապ վար` Թէքէեան կեդրոնի առաջին յարկը գտնուող Թադէոսեան ընկերութեան իր առանձնասենեակը կանչեց: Ցոյց տուաւ նամակը, որ կնքուած էր եռանկիւնի կնիքով: Սպառնագիր էր` ուղղուած Փրոֆեսորին` ընդդէմ այդ օրերուն Պէյրութէն բացակայող Հայկաշէն Ուզունեանին, ՙշանսատակ՚ ընելու սպառնալիքով: Հարցուցի` ի՞նչ կրնանք ընել: ՙԱսոր հետ ուրիշները պէտք է խօսին՚, ըսաւ Փրոֆեսորը: Խօսեցան, հարցը փակուեցաւ...

Մէկ այլ օրինակ, այս անգամ համեստ կուսակցական երիտասարդի մը հետ պատահած, որուն մասամբ միայն մասնակից դարձայ: Թէքէեան շէնքին մէջ լուր տարածուեցաւ, որ փաղանգաւոր (քաթաիպ) զինեալները առեւանգեր են Թադէոսեան հիմնարկին մէջ աշխատող Սեդրակ Տատուրեանը, սիրելի տղայ մը` որ երբեմն Փրոֆեսորին վարորդութիւն կ’ընէր: Զինեալները զինք տարեր էին իրենց էշրեֆիէ թաղամասի չարահամբաւ կեդրոնատեղին: Փրոֆեսորը խնդրեց ստորգետնեայ կարաժէն դուրս հանել իր ինքնաշարժը: Գեղեցիկ, սպիտակ քոստիւմով էր ինք` ճերմակ մազերուն համահունչ: Վճռական էր դէմքը, բայց հանդարտ: Առաջարկեցի ընկերակցիլ` մերժեց: Կէս ժամ անց վերադարձաւ, Սեդրակը հետը: Ուրեմն, Սեդրակն է պատմողը, Փրոֆեսորը կը կանգնեցնէ ինքնաշարժը փաղանգաւորներու որջին առջեւ եւ առանց որեւէ կարեւորութիւն տալու մինչեւ ակռաները զինուած պահակներուն` կը մտնէ ներս: Տեղի հրամանտարէն կը պահանջէ բանտախուցէն դուրս հանել իր հաստատութեան երիտասարդ աշխատողը, որ մօտենալուն պէս` փառաւոր երկու ապտակ կ’ուտէ, ապա երկուքով հրաժեշտ կու տան հրամանատարին, առանց որեւէ բացատրութեան:

Կուսակցական եւ ոչ կուսակցական ընկերներուն օգնութեան հասնելու մէջ Գերսամը չէր զիջիր Փրոֆեսորին, մանաւանդ ուսանողներուն կրթաթոշակ հայթայթելու, աշխատանքի տեղաւորելու համար ասոր-անոր միջնորդական նամակ գրելու, նոյնիսկ` Հայաստանի մէջ մաքսանենգութեան գործով ձերբակալուած սփիւռքահայ երիտասարդներ բանտարկութենէ ազատելու հարցերով: ՙԲարոյական ամբողջ դրամագլուխս վատնեցի՚, կ’ըսէր երբեմն ափսոսանքով:

Բայց երկու բանի համար բնաւ չէր ափսոսար, այլ` ընդհակառակն, կը հպարտանար, եւ արդարօրէն:

Առաջինը, եթէ չեմ սխալիր, 1976 թուականին էր, քաղաքացիական պատերազմի ամենաթէժ օրերուն, երբ պաղեստինեան զինեալ ուժերը կը պատրաստըւէին Զոքաք էլ Պլաթի կամուրջէն ռմբակոծել հայահոծ Պուրճ Համուտը ի դիմաց յարակից Նապաա թաղամասի պաղեստինցիներու նկատմամբ ՀՅԴաշնակցութեան ղեկավարութեան, իրենց ըսելով` դաւաճանութեան, որպէս փոխ-վրէժ: Գերսամը անյահապաղ տեսակցելով իր բարեկամ` հակաիսրայէլական բազմաթիւ ահաբեկչական արարքներու կազմակերպիչ Ապու Տաուտին հետ եւ անոր միջոցով ներազդելով Եասեր Արաֆաթի վրայ` կանխեր էր հայկական թաղամասին ռմբակոծումը:

Իսկ երկրորդը` 1979 թուականին, երբ Գերսամ Հայաստան եթալով մեծաքանակ օգնութիւն խնդրեր էր 1978-ի ծանրածանր ռմբակոծութիւններէն հիւծած լիբանանահայութեան: Օգնութիւն` իսկապէս եղաւ. 1979-ին` բեռնատար 20 օդանաւերու թռիչքով: Ու թէեւ հետագային պիտի պարզուէր, որ իրականութեան մէջ օգնութեան ծրագիրը Սովետական Հայաստանի ղեկավարութեան նախաձեռնութիւնն էր, ուր Գերսամին տրուեր էր Նոյի աղաւնիին դերը, սակայն յաչս Մոսկուայի կազմակերպուած այդ ծրագրի իրագործման մէջ գլխաւորդերակատարի պաշտօնի ստանձնումը եւս մէկ անգամ կ’ընդգծէ ստանձնողին հեղինակութիւնը, վայելած ժողովրդականութիւնը:

Այստեղէն` յաջորդ կարեւոր հարցը. մի՞թէ Փրոֆեսորը եւ Գերսամը համայնավարամիտ էին, ինչպէս դաշնակցականները կը փորձէին ներկայացնել զիրենք: Ո՛չ, դարձեա՛լ ոչ: Անոնք հայրենասէր մարդիկ էին, իսկական ռամկավարներ, որոնց համար հայրենիքը ազգային դաւանանք էր, հայրենասիրութիւնը` ուղղութիւն, մնացածը` անցողիկ իրականութիւն:

Միւս կողմէ, Փրոֆեսորը յաճախ ունեցած է բախումներ, երբեմն շատ ուժգին, սովետական իշխանութիւններու ներկայացուցիչներուն հետ` ազգային շահերը երբեմն շրջանցելու անոնց գործելակերպին պատճառով: Անոր օրագրին մէջ (ՙՀայրենական օրագրութիւն՚, 1994, Ուոլթհէմ, Մ. Նահանգներ) կան մի քանի դրուագներ այդ բախումնային իրավիճակները ներկայացնող: Սակայն իր եւ հայրենի իշխանութեանց միջեւ բախումնային գլխաւոր դրուագը կարելի է համարել լրտեսական յայտնի բացայայտումը, որուն մէջ ներգրաււած գտնուեցաւ, 1970-ականներու կէսերուն, ռամկավար երիտասարդ մը, որ ՀԲԸՄիութեան մշակութային ծրագիրներէն մէկուն ղեկավարն էր: Փրոֆեսորը մինչեւ վերջ չներեց ՊԱԿ-ի (KGB) այն հայազգի գործակալներուն, որոնք զբաղեր էին այդ անձին եւ գործընկերոջ հաւաքագրմամբ, կասկածի տակ դնելով, վտանգելով ազգային այդ զոյգ կազմակերպութիւններուն վարկը եւ բարի համբաւը:

Ինչ կը վերաբերի Գերսամին, բազմաթիւ անգամներ այցելելով Խ. Հայաստան եւ փորձառու ու բազմակողմանի զարգացած մարդու հայեացքով ծանօթանալով իրականութեան, մտերիմ, շատ մտերիմ շրջանակի մէջ կ’ըսէր. ՙՁախողութեան դատապարտուած վարչակարգ մըն է՚: Այո՛, թէ՛ Փրոֆեսորը, թէ՛ Գերսամը իրենց երիտասարդ տարիքին, ինչպէս բոլոր նորմալ երիտասարդները, ձախակողմեան հակումներ ունեցած են, սակայն պատասխանատըւութիւն ստանձնելով ՌԱԿ-ի մէջ` անոնք երկուքն ալ, որոշ շեղումներով, հաւատարիմ գտնուած են, կառչած մնացած են կուսակցութեան գաղափարախօսութեան` ռամկավարութեան եւ ազատականութեան: Քանիցս լսած եմ Գերսամէն` ՙիմ, Գերսամ Ահարոնեանիս կուսակցական լիտըր մնալս կախուած է ՙկաթոճի՚ Անդոյին ձայնէն՚, այսինքն անգրագէտ ռամկավար ընկերոջ մը քուէէն: Իսկ ինչ կը վերաբերի ազատականութեան, որ մինչեւ օրս մեր մէջ կը շփոթուի մարդու ազատ կամքի արտայայտութեան հետ, մինչդեռ անիկա բացառապէս կը վերաբերի տնտեսական ազատականութեան, ազատ շուկայի եւ ձեռներէցութեան. Փրոֆեսորն ու Գերսամը կենցաղով, ըմբռնումներով ազատականներ էին:

Այո, ՌԱԿ-ի քաղաքականութեան կարեւորագոյն ուղղութիւնը հայրենի պետութեան հետ աշխատանքը եղաւ ոչ անհարթ, երբեմն կնճռոտ, բայց որպէս ուղղութիւն` միշտ արդիւնաւէտ:

Երկրորդը Բարեգործականի հետ փոխլրացողական համագործակցութիւնն էր, մեր մեծագոյն կրթամշակութային կազմակերպութեան պաշտպանութիւնը, զայն ամէն տեսակի տզրուկներէ, արկածախնդիրներէ եւ դաւադիրներէ պաշտպանելը, նաեւ նիւթապէս: Այո՛, նիւթապէս: Ռամկավար ղեկավարներէն շատեր, որոնցմէ մէկը` Փրոֆեսորը, իրենց ֆինանսական կամ կալուածային թողօնները կը կտակէին Բարեգործականին, յաճախ անտեսելով իրենց իսկ կուսակցութեան կարիքները:

Բարեգործականի պաշտպանութեան ամենացայտուն արտայայտութիւնը եղաւ 1970-ին, երբ փարիզեան խմբակ մը, ՀԲԸՄ-ի ներսէն, Միութեան կեդրոնը Փարիզ վերադարձնելու շղարշի տակ, խռովութիւններ հրահրեց նախագահ Ալեք Մանուկեանի դէմ, որ վշտացած` իր հրաժարականը ներկայացուց: ՌԱԿ-ն էր, դարձեալ, ղեկավարութեամբ Փրոֆեսորի եւ գրիչովը Գերսամի, համահայկական հզօր շարժում նախաձեռնեցին ի պաշտպանութիւն Ա. Մանուկեանին, որ բարոյական համաժողովրդային ճնշման տակ յետս կոչեց հրաժարականը եւ վերադարձաւ ցկեանս նախագահի կոչումով:

Յաջորդը` Եկեղեցին էր, 1956-ին դաշնակցական խարդաւանքներով պաշտօնապէս երկփեղկուած, սովետական անաստուածութեան ճնշման տակ դիմացող մեր Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցին: Տեղը չէ, նոյնիսկ կարճառոտ ներկայացնելու արիւնալի պայքարներու եւ մամուլային հակամարտութեան երկար, ցաւալի դրուագները, որոնցմէ անցաւ ՌԱԿ-ը Փրոֆեսորի, Գերսամի, միւս ղեկավարներու եւ շարքային ընկերներու կեանքի այդ դժուարին ժամանակաշրջանին:

Բացատրելի էր Փրոֆեսորին նուիրուածութիւնը Մայր եկեղեցիին: Անոր մանկութիւնը անցեր էր Անթիլիասի որբանոցին մէջ, որուն հողատարածքը Բարեգործականը յետոյ նուիրեր էր մեր Եկեղեցիին` հոն կառուցելու Մեծի տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնն ու դպրեվանքը: Սակայն այնքան ալ բացատրելի չէր Գերսամինը, որ յարանուանութեամբ, այսինքն ընտանեկան պատկանելիութեամբ բողոքական էր: Բայց... խօսքը տանք սիրելի Վահրամ Մաւեանին. ՙՀարիւր վկայ պէտք է հաստատելու համար, թէ Խաչեր Գալուստեանը բողոքական չէ, բայց հազար վկայ` թէ Գերսամը բողոքական է՚: Ոչ կենցաղով, ոչ ալ յախուռն բնաւորութեամբ Գերսամը աւետարանական մարդ չէր, կ’ատէր ռուհճուները, պատուելիները, հակառակ որ եղբայրը Աւետարանական համայնքին Ազգապետն էր որոշ ժամանակ: Սակայն ճակատագրի հեգնանքով, իր յուղարկաւորութիւնը կատարուեցաւ Աւետարանական կեդրոնական եկեղեցիին մէջ, 7-8 պատուելիներու մասնակցութեամբ, որոնք բոլորն ալ պէտք տեսան դամբանական խօսիլ, եւ ընկերոջս` Պարոյր Աղպաշեանի սրամիտ բնորոշմամբ` փաստօրէն վրէժ լուծեցին յետմահու: Գերսամ հաւատացեալ չէր, անկասկած: Սակայն, մասնագիտութեամբ պատմաբան ու աշխարհագրագէտ ըլլալով` խորքային հասկացողութիւնն ունէր Հայ եկեղեցւոյ դերին` ժողովուրդը ազգի, ազգը պետութեան վերածելու առաքելութեան մէջ: ՙ400 յօդուածէ աւելի գրած եմ ի պաշտպանութիւն Հայ եկեղեցիի միութեան եւ Սբ. Էջմիածնի՚ կ'ըսէր:

Դաշնակցութեան ոտնձգութիւններուն դէմ անոր հրապարակումներուն շարժառիթը կուսակցական չէր միայն, այլեւ` ազգայնօրէն պատճառաբանուած: Նմանապէս` ազգային պետութեան, պետականութեան իտէալի պաշտպանութիւնը: Սովորութիւն ունէր կրկնելու, որ ՙօր մը՚ նոր գիրք մը պիտի գրէ, ուր պիտի անդրադառնայ նաեւ Առաջին Հանրապետութեան ստեղծման հրաշքին: ՙՄերիններէն ով ի՛նչ կ’ուզէ թող ըսէ, պիտի գրեմ Անկախ Հանրապետութեան հրաշալի փաստին մասին: Պիտի գրեմ ոչ թէ պատմագիտական աշխատութիւն, տողատակի ծանօթագրութիւններով եւ այլն, այլ` ՙշաապի՚ (ժողովրդական) պատմութիւն՚:

Աւա՜ղ, չհասցուց գրել այդ գիրքը. մթնոլորտը խրախուսող չէր, առողջութիւնը` նոյնպէս. ուիսկին քայքայեր էր ամէն ինչ: Այլապէս, վստահ եմ, ՙՅուշամատեան Մեծ եղեռնի՚, ՙՄեծ երազի ճամբուն վրայ՚ եւ մանաւանդ ՙԽոհեր Յիսնամեակի աւարտին՚ հրաշալի գործերուն վրայ աւելցած պիտի ըլլար, նախորդներուն պէս, յաջորդական վերահրատարակութիւններու արժանանալիք հատոր մը, այնքան համոզիչ` որքան միայն ինքը կրնար գրել:

Բարեբախտաբար Փրոֆեսորը ունեցաւ աւելի երկար կեանք, զոր աւարտեց Պոստոնի մէջ: Պէյրութէն մեկնելէ առաջ իր գրասենեակ կանչեց զիս: Մեթր Թուր-Սարգիսեանը քովն էր, սեղանին քով: Հրամայաբար` ՙգնա՛, ստորագրէ՚, ըսաւ: Գացի եւ ստորագրեցի առանց կարդալու: Քիչ յետոյ, Մեթրին մեկնելէն ետք, թուղթերը նետեց առջեւս եւ ըսաւ. ՙԱսիկա թերթին արտօնագիրն է, քու անունիդ դարձուցինք: Ոչ մէկուն չես տար, մինչեւ որ 100 առ 100 վստահ չըլլաս՚: Մինչ այդ տուեր էր նաեւ ուրիշ երկու բան` ձեռագիր 4 տետրեր` իր օրագիրը, եւ անձնական` ատրճանակը` Bereta տեսակէն:

Ամերիկա մեկնելէն կարճ ժամանակ անց, զզուած` նոյնիսկ մօտիկ ընկերներուս տրտրոցներէն` ՙԶարթօնք ընկերակցութիւն՚ հիմնեցի, 7 կամ 9 կուսակցականներէ բաղկացած եւ յանձնեցի արտօնագիրը: Հայաստան մեկնելէս ետք Պէյրութէն առաջարկ եղաւ հրաժարելու ընկերակցութեան անդամութենէս: Մերժեցի` գէթ կապ մը պահելու համար ՙԶարթօնք՚ի հետ: Վերջապէս 13 տարուան դժուար ծառայութիւն ունէի հոն: Հանեցին: Իրենց շատ պէտք էր այդ տեղը:

Օրագիրը, շուրջ 120 էջ խմբագրելէ ետք հետս Երեւան տարի` շարունակելու յոյսով: Ժամանակ չունեցայ. յեղափոխական-ազատագրական պայքարի բուռն ժամանակաշրջանն էր: Պոստոնէն պահանջուեցաւ տետրակները ուղարկել Վաչէ Ղազարեանին. ան ամբողջացուց եւ 1994-ին հրատարակեց ՙՀայրենական օրագրութիւն՚ վերնագրով, թէեւ ոչ իմ ուզած ձեւով:

Իսկ ատրճանակը 1990-ին Պէյրութը ձգելէս առաջ յանձնեցի սիրելի Նար Խաչատուրեանին` ՙօր մը՚ ստեղծուելիք ՌԱԿ թանգարանին յանձնելու փափաքով...

 

***

 

Գերսամ եւ Փրոֆեսոր: Ւրարմէ բոլորովին տարբեր մարդիկ` տարբեր խառնուածքով, բոլորովին տարբեր ոճի գործիչներ: Ռամկավար Ազատական կուսակցութիւնը, Մայր հայրենիքի գաղափարը, Մայր եկեղեցիին ոգին միացուցեր էր զիրենք փոխադարձ հանդուրժողութեան պարտադրանքով, փոխլրացման անհրաժեշտութեամբ:

Փրոֆեսորը 1935-1982, իսկ Գերսամը 1948-1981, շուրջ 40 տարի, ուղղութիւն, եռանդ եւ իմաստ տուին կուսակցութեան: Կը սիրէինք երկուքն ալ, բայց առաւել կը սիրէինք Գերսամը եւ առաւել կը յարգէինք Փրոֆեսորը:

Փառք իրենց պայծառ յիշատակին:

 

Երեւան, 30.10.2021