Baikar Blue logo.png

ՀԱՅԱՍՏԱՆ` ՍՈՉԻԻ ԵՒ ՊՐԻՒՔՍԷԼԻ ԺՈՂՈՎՆԵՐՈՒՆ ՄԻՋԵՒ

ՀԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԵՒ ՀԱԿԱԴՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Նոյեմբեր 9ի ցաւալի տարեդարձին առիթով ծրագրուած էր եռակողմ հանդիպում վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի եւ նախագահներ Փութինի եւ Ալիեւի միջեւ. հանդիպման նպատակն էր ամփոփել փոխ վարչապետներու կատարած աշխատանքը վերջին մէկ տարուան ընթացքին եւ ստորագրել համապատասխան համաձայնութիւն պայմանաւորուած սկզբունքները իրականացնելու: Չկայացաւ այդ հանդիպումը պարզ այն պատճառով որ Ատրպէյճան դիմեց սահմանային սադրանքներու, ապակայունացնելով քաղաքական մթնոլորտը. ժողովի յետաձգումով ստեղծուեցաւ անորոշ կացութիւն` աննախատեսելի ընծայելով կողմերուն առնելիք քայլերը:

Ռուսաստան, իր հերթին աճապարանքի մէջ չէր կայացնելու այդ եռակողմ հանդիպումը. սակայն, պատահեցաւ անակնկալը որ վերստին լարեց կողմերուն հետաքրքրութիւններն ու հաշիւները: Արդարեւ, Եւրոպական Միութեան նախագահը` Շարլ Միշել Պրիւքսէլի մէջ յայտարարեց որ Փաշինեան եւ Ալիեւ պիտի հանդիպին Դեկտեմբեր 15ին, Եւրոպական Միութեան Արեւելեան գործընկերութեան համագումարի ծիրէն ներս: Մոսկուա զգաց որ կրնայ կացութիւնը դուրս գալ իր հակակշիռէն եւ առիթ տալ Արեւմուտքին սահմանելու կովկասեան շրջանի օրակարգը. հետեւաբար հապճեպով հրաւիրուեցաւ Նոյեմբեր 26ի Սոչիի հանդիպումը, որուն օրակարգը հրապարակուեցաւ ժողովէն վերջ:

Մոսկուայի աճապարանքը դրսեւորող կարգ մը մեկնաբանութիւններ հրատարակուեցան, որոնք բնորոշեցին այդ ժողովին կայացման թուականն ու պատճառը: Այսպէս, Սթանիսլաւ Թարասով Regnum New-ի խըմբագիրը հարց տըւաւ թէ ի՞նչ պիտի ընէ Պրիւքսէլի ժողովը. եթէ սահմանազատման եւ սահմանագծման գործը պիտի կատարէ` այդ ծրագիրը կարելի չէ իրականացնել առանց Մոսկուայի քարտէսներուն եւ մասնակցութեան: Իր կողմէ, յայտնի մեկնաբան Սերկէյ Մարքետանով տուաւ երկար բացատրութիւն մը` սահմանելով Ռուսաստանի դերը Կովկասի խնդիրներուն մէջ: Այնտեղ բաղդատութեան կը դրուին Թուրքիոյ եւ Ռուսաստանի յարաբերութիւնները իրենց համապատասխան դաշնակիցներուն հետ եւ կը պարզուի որ Անքարա աներկբայ դաշնակիցն է Պաքուի մինչ Մոսկուա` միջնորդ` Ատրպէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ: Ասիկա նոր մեկնաբանութիւն մըն է Ռուսաստանի դաշնակցային պարտաւորութիւններուն, որոնք փաստօրէն անպաշտպան կը դարձնեն Հայաստանը Թուրք-Ազերի ճակատին դիմաց: Այս բացատրութիւնը միայն կը բացայայտէ ռուսական կողմին անկարողութիւնը Անքարայի եւ Պաքուի դիմաց. որովհետեւ, Էրտողանի խորամանկութեամբ Ալիեւ ցարդ կը մերժէ ստորագրել ռուս խաղաղապահ ոյժերուն լիազօրութիւնը իր հողին վրայ, խնդրոյ առարկայ դարձնելով ռուսական զինեալ ներկայութիւնը Ատրպէյճանի մէջ:

Նոյեմբեր 26ի Սոչիի ժողովը մտահոգութեան հսկայ ալիք մը ստեղծեց Հայաստանի մէջ եւ արտախորհրդարանական ոյժեր հրապարակ իջան պահանջելով ստորագրուելիք համաձայնագրին բացայայտումը եւ նոյնիսկ անոր հանրքուէի ենթարկուիլը. բայց ժողովի հաղորդագրութիւնը, ի վերջոյ եկաւ հաստատելու որ նախագահ Փութինի նպատակն էր նախ կացութեան հակակշիռը չփոխանցել Արեւմուտքին եւ ապա 2020ի Նոյեմբեր 9ի եւ 2021ի Յունուար 11ի պայմանաւորուածութիւնը ընթացքի մէջ պահել:

Շատ հետաքրքրական էր դիտել ու վերլուծել կողմերու ընթացքն ու նպատակները ժողովի ընթացքին: Ալիեւ յատկապէս նպատակադրած էր հանրային յարաբերութեանց (PR) յաղթանակ մը արձանագրել, որովհետեւ իր հրապարակային լկտի ելոյթները իրենց բացասական անդրադարձներն էին ունեցած քաղաքակիրթ աշխարհի հանրային կարծիքին մօտ: Ան յատուկ ակնարկութիւն չըրաւ Զանգեզուրի միջանցքին, այլ բաւականացաւ յայտնելով որ Ատրպէյճան հարիւր տոկոսով կատարած էր Նոյեմբեր 9ի յայտարարութեան միջոցաւ իր առած յանձնառութիւնները: Անսովոր հաշտուողականութեամբ մը Ալիեւ խօսեցաւ ՙբարի դրացիական՚ յարաբերութիւններ զարգացնելու եւ խաղաղ համակեցութիւն ապահովելու հեռանկարին մասին: Փաշինեան առիթը չփախցուց ճշդելու որ` ՙթոյլ տուէք չհամաձայնիլ՚. ապա թուեց ռազմագերիներու խնդիրը եւ յետոյ` Արցախի իրավիճակի ճշդումը Մինսքի խումբի համանախագահներու շրջագիծէն ներս:

Ժողովէն բխած եռակողմ յայտարարութիւնը կերպով մը կը կրկնէ Նոյեմբեր 9ով ստանձնուած պարտաւորութիւնները համապատասխան կողմերէն:

Հաւանաբար նախագահ Ալիեւ իր յոյսը դրած է Նոյեմբեր 9ի յայտարարագրին 9րդ կէտին վրայ որ բացուելիք ճամբաներու եւ անցքերու վերահսկողութիւնը կը վերապահէ ռուսական կողմին: Այդ հաստատումը առիթ կու տայ կողմերուն միջանցքի վերահսկողութեան խնդիրը մեկնաբանելու ըստ իրենց հայեցողութեան եւ շահերուն: Ռուսական կողմը կրնայ զայն նմանցնել Լաչինի միջանցքին, որ ինք կը ճանչնայ իբրեւ օրինական հողամասը Ատրպէյճանին, որուն վերահսկողութիւնը ստանձնած է Մոսկուան: Հայաստանի եւ միջազգային հասարակութեան կողմէ ցուցաբերուած ընդդիմութեան լոյսին տակ կրնայ Ալիեւն ալ համակերպիլ այդ մեկնաբանութեան: Կը մնայ որ Հայաստան յանգի այդ եզրին օրինական ճշգրտումին, միջազգային օրէնքի սահմաններուն մէջ:

Ալիեւի անօրինակ ՙբարեկրթութիւնը՚ ժողովի ընթացքին, ունի նաեւ այլ պատճառներ, որոնցմէ գլխաւորը իր պաշտպանին` Թուրքիոյ դիմագրաւած մարտահրաւէրներն են: Էրտողանի անպատկառութեամբ Թուրքիա թշնամացուցած էր ամբողջ սիւննի աշխարհը, որուն ղեկավարը դառնալու յաւակնութիւնը կը սնուցանէր. նոյնպէս վրդովեցուցած էր Յունաստանն ու Իսրայէլը Արեւելեան Միջերկրականի իր արկածախնդրութիւններով: Այս բոլոր յաւակնութիւնները յառաջացուցին ներքին տագնապ մը` 35 տոկոսով անկում պատճառելով թրքական լիրային եւ ոտքի հանելով ընդդիմութիւնը արտահերթ ընտրութիւններ կայացնելու պահանջով, կանխելով Էրտողանի երազները 2023ի նախագահական ընտրութեանց կապակցութեամբ:

Մինչ Ալիեւ կը բանակցէր Սոչիի մէջ, Էրտողանի իշխանութիւնը կը փորձէր վերականգնել իր յարաբերութիւնները Եգիպտոսի, Սէուտական Արաբիոյ, Միացեալ Արաբական Էմիրութեան եւ Իսրայէլի հետ: Այդ ծիրին մէջ Միացեալ Արաբական Էմիրութեան ներկայացուցիչը այցելեց Թուրքիա 10 միլիառ տոլարի ներդրում մը խոստանալով` փրկելու համար փլուզուող թրքական տնտեսութիւնը:

Միւս կողմէ Թուրքիա եւ Ատրպէյճան յատուկ կերպով լարած էին յարաբերութիւնները Իրանի հետ` վարձատրութիւն ակնկալելով Արեւմուտքէն: Թեհրանի իշխանութիւնները, Արեւմուտքի պատժամիջոցներու թեթեւացման հեռանկարէն ոգեւորուած, եւ առանձնութենէ դուրս գալու խիզախութեամբ, հակադարձեցին թուրք-ատրպէյճանական գրգռութեանց եւ նոյնիսկ իրենց զինոյժի կեդրոնացումները կատարեցին Ատրպէյճանի սահմանին վրայ: Այդ զարգացումին հետեւանքը – բայց ոչ անպայման` նպատակը – ի նպաստ էր Հայաստանին, քանի Թեհրան զուգահեռաբար կարմիր գիծեր կը գծէր շրջանի ամէն սահմանային փոփոխութեան դիմաց:

Երբ Անքարա կը վերահաստատէր իր յարաբերութիւնները սիւննի աշխարհին հետ, թելադրեց Պաքուի միեւնոյն վարքագիծը որդեգրել Իրանի նկատմամբ, մեղմացնելու համար լարուածութիւնը:

Բացի վերջին մագլցումներէն Պաքուի եւ Թեհրանի միջեւ` անոնք հակամարտութիւններ ունէին նաեւ Կասպից ծովու մէջ, ուր Ատրպէյճան ներթափանցած էր Իրանի ծովային սահմաններէն ներս եւ քարիւղի հետազօտութիւններ կը կատարէր: Այդ շրջանին միայն Իրանի ռազմանաւերը զսպեցին Պաքուի ախորժակները:

Նաեւ Պաքու վերջերս հրաւիրած էր Թուրքիոյ ռազմատորմիղը Կասպից ծովու մէջ ռազմափորձեր կատարելու, խախտելով միջազգային օրէնքները: Ալիեւի քաղաքականութեան կտրուկ շրջադարձը տուաւ իր արդիւնքները: Պաքու անմիջապէս համաձայնութեան եկաւ Թեհրանի հետ հանգուցալուծելու Կասպից ծովու կնճիռը: Կնքուեցաւ Թեհրանին ի նպաստ համաձայնագիր մը: Աւելին, Իրան հրաւիրուեցաւ գրաւեալ տարածքներու տնտեսական ծրագիրներուն մէջ ընդգրկուելու, կոխկրտելով հայկական կողմին շահերը, որովհետեւ այդ կերպով Իրան առիթ պիտի ունենար Իսրայէլի գործունէութիւնը դիմակալել Ատրպէյճանի հողին վրայ: Թուրքիան եւս իր արտաքին գործոց նախարարը Չաւուշօղլուն ղրկեց Թեհրան:

Այս բոլոր զարգացումները բերին այն վիճակին որ Իրանի արտաքին գործոց նախարարը Հոսէյն Ամիր-Ապտուլահիան այցելեց Ատրպէյճան եւ շնորհաւորեց Պաքուն Նոյեմբեր 9ի յայտարարութեամբ իր հողային տարածքը վերականգնած ըլլալուն համար:

Ինչպէս կը տեսնուի` այս զարգացումները մէկ կողմէն կը զսպեն Թուրքիա-Ատրպէյճան նուաճողական ախորժակները, սակայն, միւս կողմէ Հայաստանը կը զրկեն կարգ մը լարուածութիւններէն օգտուելու քաղաքական առիթէն:

Պրիւքսէլի ժողովին հեռանկարը մէկէ աւելի խոստումներ կը պարունակէ Հայաստանին համար. նախ Եւրոպայի ընդգրկումը Հայաստան-Ատրպէյճան հակամարտութեան կ'աւելցնէ Հայաստանի այլընտրանքային կարելիութիւնները, որպէսզի Մոսկուան ոտնատակ չընէ Հայաստանը. արդէն Պրիւքսէլի հեռանկարը, միացած նախագահ Պայտընի Դեկտեմբեր 9-10ի ժողովրդավարութեան համագումարի կայացման, որուն պիտի մասնակցի Հայաստան, արդէն դուռ բացած է մեկնաբանութեանց որ Երեւան սկսած է յարիլ արեւմըտամէտ քաղաքականութեան մը:

Պրիւքսէլի հանդիպումը, կերպով մը նախադուռն է Մինսքի խումբի գործունէութեան: Այս խումբը վերջապէս սկսած է շարժիլ եւ իր յառաջիկայ ժողովը պիտի կայացնէ Հոլանտայի մէջ, գլխաւոր օրակարգ ունենալով Ռուսաստան-Ուքրանիա հակամարտութիւնը: Օրակարգի վրայ է նաեւ Արցախի օրինավիճակի խնդիրը: Այս ձեւաչափը միակն է որ ձեռնտու է Արցախի ապագայի ճշդումի հեռանկարին մէջ: Ռուսաստան կը փորձէ իրավիճակի խնդիրը յետաձգել անորոշ ժամանակով, ունենալով իր որոշ հեռանկարները: Ատրպէյճան կը յաւակնի 44օրեայ պատերազմով լուծած ըլլալ այդ խնդիրը: Հայաստան, որ մինչեւ պատերազմը ինքզինք երաշխաւորը կը նկատէր Արցախի, այսօր կորսնցուցած է այդ նպատակը իրագործելու ոյժը եւ հետեւաբար կարիքն ունի միջազգային պաշտպանութեան:

Այսօր տակաւին տխուր է իրավիճակը Հայաստանի մէջ. վերազինուելու հարցը կը մնայ իր գլխաւոր օրակարգը: Ատրպէյճան եւ Թուրքիա ամէն կերպով պիտի փորձեն խափանել Հայաստանի վերազինումը: Արդէն Պաքուի մէջ վախեր կը յայտնեն Հայաստանի ՙռեւանշիզմ՚ի հեռանկարին դիմաց:

Թուրքիա եւ Ատրպէյճան այսօր չեն կրնար նոր պատերազմ մը շղթայազերծել Հայաստանի դէմ, պարզապէս կաշկանդուած ըլլալով իրենց ներքին եւ արտաքին խնդիրներով: Նոյեմբեր 16ի բախումին ընթացքին ՙպարտուած՚ նկատուող հայկական բանակը տուաւ զգայացունց հակահարուած մը` պատճառելով շատ աւելի վնասներ իր կրածին դիմաց: Ատիկա զգաստացումի նոր հրաւէր մըն էր Ալիեւին:

Կը մնայ միայն որ Հայաստան կարենայ օգտուիլ շրջանային եւ միջազգային զարգացումներէն, համախմբելով եւ գործի լծելով դիւանագիտական իր բոլոր հնարաւորութիւնները: