Baikar Blue logo.png

ԱՆԿԱԽ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ՄԵԾ  ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԷՆ, ՄՏԱՀՈԳ ԵՄ ՄԵՐ ԵՐԿՐԻ ՆԵՐՔԻՆ ԲԵՒԵՌԱՑՈՒՄՆԵՐՈՎ՚.

ԵՐՈՒԱՆԴ  ԱԶԱՏԵԱՆ

Պայքար՚ի Պատասխանատու խմբագիր, ՙԹէքէեան Մշակութային Միութեան՚ Ատեպապետ ընկ. Երուանդ Ազատեան, որ վերջերս կը գըտնուէր Հայաստան, հարցազրոյց մը ունեցած է հայրենի ՙՇԱՆԹ՚ հեռուստաընկերութեան պաստառէն:

Հարցազրոյցը վարած է թերթիս աշխատակիցներէն, լրագրող Սագօ Արեան:

Ստորեւ իր շահեկանութեան համար, մեր ընթերցողներու ուշադրութեան կը յանձնենք հարցազրոյցին գլխաւոր հատուածները:

 

 

- Պր. Ազատեան, շրջանային առումով Կովկասի զարգացումները դարձած են կիզակէտային բոլոր առումներով, պատերազմը ՙաւարտած է՚, սակայն նոր լարուածութիւններու ու շահերու բախման օճախ մը կը գոյանայ: Ինչպէ՞ս կը դիտարկէք այդ բոլորը:

 Զարգացումները պէտք է դիտարկենք մեր հայկական տեսանկիւնէն, որովհետեւ տարբեր հարցեր տարբեր նշանակութիւն ունին տարբեր կողմերու համար: Այս շրջանին մենք պատերազմը կորսնցուցինք ու զոհի հոգեբանութեան մէջ ենք տակաւին, ու դժուար է վերակագնիլը, սակայն քաղաքականութիւնը կ'ընթանայ եւ մենք պէտք է քայլ պահենք այդ քաղաքականութեան հետ: Վերջին շրջանի զարգացումներուն մէջ ամէնէն հետաքըրքրականը այն է, որ կողմերը մեր շուրջն են եւ անընդհատ իրար վրայ կը յարձակին կամ իրար կը պատասխանեն: Օրինակ Իրանը երկար ատենէ որ կատարեալ չէզոք դիրք մը բռնած էր, եւ մեզի համար նոյնիսկ վիրաւորական դերով հանդէս կու գար, այսօր բոլորովին տարբեր եղանակով կը խօսի, որովհետեւ լարուած են Իրանի եւ Ատրպէյճանի յարաբերութիւնները: Այն քայլերը, զորս Ատրպէյճան կ'առնէ Թուրքիոյ դրդումով, մեր սահմանէն անդին Իրանին ուղղուած են, եւ անշուշտ ասիկա շատ հաճոյ ընթացք մըն է նաեւ արեւմուտքին, Միացեալ Նահանգներուն եւ ՆԱԹՕ-ին համար: Թուրքիան երկու խաղ կը խաղայ, նախ այնպէս կը ձեւացնէ, որ ՆԱԹՕ-ին կը ծառայէ ճնշելով Իրանի ու հաճելի կը դառնայ Իսրայէլին, եւ միւս կողմէն իր ծրագիրները ունի, ի մասնաւորի Զանգեզուրի միջանցքի խնդրով, որ այսօր դարձած է միջազգային հարց: Այդ պահանջը, որ Ատրպէյճանէն կու գայ, այնքան ալ համեմատականօրէն չի հետաքրքրեր Ատրպէյճանը , հակառակ որ իր երկու տարածքները` եւ իր մայր հողը իրար պիտի միացնէ. իսկ Թուրքիան աւելի հետաքրքրուած է այդ գործով, որովհետեւ ինք այդ միջանցքով պիտի հետապնդէ իր թուրանական երազը: Այդ նոյն միջանցքով հետաքրքրուած են նաեւ չինացիները` Ճամբայ եւ գօտի (Belt and road) ձեւաչափով: Հետեւաբար մեր շուրջը շատ բան կը կատարուի, եւ դժբախտաբար մեր հասողութեան մէջ չէ հակակշռել դէպքերը կամ կերպով մը անոնց ընթացքը հունաւորել:

 

- Պատերազմի ամէնէն թէժ օրերուն շատեր կ'ակնկալէին որ Միացեալ Նահանգներ աւելի ազդեցիկ ներկայութիւն ունենայ այս հակամարտութեան մէջ, սակայն այդպէս չեղաւ: Դուք ըլլալով Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի եւ շատ ծանօթ ամերիկեան քաղաքականութեան, ըստ ձեզի ի՞նչ են Հարաւային Կովկասին մէջ Ամերիկայի հետաքրքրութիւնները եւ ապագային արդեօք Ամերիկան քայլեր կ'առնէ՞ իր ներկայութիւնը ամրագրելու համար:

Նախ եւ առաջ, թէ ինչու Ամերիկան չհետաքրքրուեցաւ պատերազմով, այդ Թրամբի մօտեցումն էր: Թրամբի համար բացարձակապէս նշանակութիւն չունէր, թէ մենք հոս 5000 զոհ կու տանք եւ կամ մեր երկրի սահմանները կը վտանգուին: Ամերիկան երկու նպատակ ունի այս տարածաշրջանին մէջ, առաջինը` Իսրայէլի կողմէ թելադրուած Իրանը խեղդելու ծրագիրը, իսկ միւսը Ռուսաստանը շրջապատել: Բոլորս գիտենք, որ Ռուսաստանի սահմաններուն վրայ ինչ փոթորկումներ որ ալ ըլլան, այդ բոլորը հակամարտութեան արտայայտութիւնն են: Ուրեմն Ուքրանիան, Պելառուսիան, Կովկասը, հիմա նաեւ Աֆղանիստանը, ամբողջ Միջին Ասիան շարժումի մէջ են, եւ ատիկա Ամերիկեան քաղաքականութեան հետ հաշտ քաղաքականութիւն է: Այս երկու նպատակները նշանակութիւն ունին Ամերիկայի համար, եւ այս բոլորին մէջ մեր հայութեան դերը ի՛նչ է եւ ուր կը մնայ կարեւոր չէ: Անշուշտ ԱՄՆ-ի մեր հայ լոպպիի կազմակերպութիւնները` Հայ դատը (ANCA) եւ Հայկական Համագումարը (Armenian Assambly) իրենց քաղաքական գործունէութիւնը կը տանին, բայց Ամերիկայի քաղաքական ուղղութիւնը շեղելու չափ ներոյժ չունին, սակայն Ղարաբաղին 2 միլիոն նպաստ յատկացնելու, Հայաստանին տնտեսական օժանդակութիւն ընծայելու, այդ իմաստներով տարողութիւնը մեծ է:

 

- Միւս կողմէ ալ կան Ամերիկեան կարգ մը ձայներ, որոնք անսպասելի յայտարարութիւններ կ'ընեն: Օրինակ վերջրս յայտնի վերլուծաբան Մայքըլ Ռուպըն The National Interest թերթին մէջ վերջերս գրած էր, թէ ժամանակը հասած է պատժելու Ատրպէյճանը: Կա՞յ այդպիսի բան, եւ առհասարակ Պաքու-Ուաշինկթըն յարաբերութիւնները այսօր ինչ պատկեր մը կը կազմեն:

Պաքու-Ուաշինկթըն յարաբերութիւնները չեմ կարծեր, որ առանձին նշանակութիւն ունին ԱՄՆ-ին համար, անոնք աւելի շրջանային տարողութիւն ունին: Պաքուի կապը միջազգային եւ մեծ ոյժերուն հետ Թուրքիան է: Ինչքան, որ Ամերիկան Հայաստանի ճակատագրով չէ հետաքրքրուած, նոյնքան ալ չէ հետաքրքրուած Ատրպէյճանի ճակատագրով: Այսօր Ամերիկան Թուրքիոյ հետ շատ լարուած յարաբերութիւններ ունի, բայց այդ լարուածութիւնը պիտի չհասնի մինչեւ այն աստիճան, որ փրթի: Վերլուծաբան Ռուպըն եւ ուրիշ ձայներ կ'ըսեն, որ պէտք է ՆԱԹՕ-էն դուրս դրուի Թուրքիան, բայց Ամերիկան պէտք ունի Թուրքիոյ, մանաւանդ հոն ուր կ'ուզէ խնդիր յարուցանել: Ամերիկայի մէջ հետզհետէ այդ մտայնութիւնը զօրացած է, որ ինչու մեր երիտասարդները զոհենք ուրիշ երկիրներու համար, Վիեթնամը, Քորիան, Աֆղանիստանի մէջ եղած դէպքերը եւ ԱՄՆ-ի կորուստները շատ ծանր ազդած են Ամերիկեան հասարակութեան վրայ: Նաեւ կայ այն հանգամանքը, ըստ որուն ամերիկացի քաղաքացիներուն վրայ որքան որ ազդեցութիւն ունի պատերազմը նոյնքան ազդեցութիւն ունին անոր հետեւանքները: Օրինակ Իրաքի մէջ 5000 ամերիկացի զինուորներ զոհուեցան, պատերազմին մասնակցողներն ալ, իրենց խնդիրներով շատ աւելի մեծ առողջապահական ու քաղաքական բեռ եղան: Երբ այդ արդէն պատերազմը վերջացած է:

- Երբ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Թրամբ իշխանութեան եկաւ, յստակ էր թէ Միջին Արեւելքի առընթեր յստակ քաղաքականութիւն մը կայ: Այսօր այդպէս չէ դրութիւնը, ի վերջոյ Միացեալ Նահանգները ի՞նչ քաղաքականութեամբ պիտի շարժին Մերձաւոր Արեւելքի մէջ:

Այսօր Ամերիկայի մէջ մտայնութիւնը այն է որ, մենք ուղղակիօրէն մեր զինուորական ոյժը չներդնենք, այլ մեր գործակալներուն միջոցաւ աշխատինք: Ընդհանրապէս ժողովուրդին հաճոյ թուող մեկնաբաններուն տրամաբանութիւնը այն է որ, Ամերիկան բոլոր արկածախնդրութիւններուն մէջ չմտնէ: Երբ Պայտըն եկաւ իշխանութեան, իր առաջին յայտարարութիւնը եղաւ` վերջ յաւերժական պատերազմներու եւ սկիզբ յաւերժական դիւանագիտութեան: Այնպէս որ այսօր Ամերիկան աւելի դիւանգիտութեան վրայ պիտի դնէ շեշտը քան պատերազմին, բայց այդ չի նշանակեր, որ անոնք իրենց հիմնական նպատակներէն պիտի շեղին: Ռուսաստանը Ամերիկայի համար խնդիր մըն է, բայց Չինաստանը աւելի մեծ խնդիր մըն է, որովհետեւ Չինաստանը չունի նոյն քաղաքականութիւնը ինչ որ Ռուսաստանը, որ ռազմական ճանապարհներով իր հարցերը կը լուծէ ինչպէս Վրաստանին մէջ ըրաւ 2008ին: Ամերիկայի համար շատ աւելի դժուար է դիմակայել Չինաստանը, որ իր Soft power-ով եւ տնտեսական հզօրութեամբ գրաւած է ամբողջ Հարաւային Ամերիկան, նաեւ ամբողջ ափրիկեան ցամաքամասը, եւ ասիկա մարտահրաւէր մըն է ամերիկեան քաղաքականութեան: Հիմա այս հիւլէական դարուն Ամերիկան չի կրնար պատերազմ յայտարարել Չինաստանի դէմ, ուրեմն քաղաքական նոր տեսակէտներ պէտք է մէջտեղ հանէ, դէմ դնելու համար Չինաստանի այդ soft powerին որ բաւական ազդեցիկ է: Չինացիք ամէնէն յետամնաց, նոյնիսկ միջնադարեան պետութիւններուն հետ առեւտուրի մէջ են, ու քաղաքական յարաբերութիւններ ունին ու իրենց ազդեցութիւնը տարածելու քաղաքականութիւնը կը յաջողցնեն ամէն տեղ: Ճափոնի մէջ երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք, Զօր. Մաթ Արթըր սահմանադրութիւն մը պարտադրեց որ երկիրը երբեք պիտի չունենայ յարձակողական զէնք. սակայն վերջերս Ամերիկան թոյլտուութիւն տուաւ, որ ճափոնը փոխէ իր սահմանադրութիւնը, եւ այսօր շատ աւելի յարձակողական դիրքաւորում ունի, եւ հակակշռի մէջ է Չինաստանին հետ:

 

- Ձեր ներկայացուցած նոր աշխարհին մէջ, փոքրիկ Հայաստանը ինչ պէտք է ընէ, որպէսզի կարողանայ ինքզինք պահել, որպէս պետականութիւն եւ որպէս այս տարածաշրջանին մէջ գործընթացներուն մասնակից:

Այն ինչ որ մեր պետական այրերը չեն կրնար լուծել, ինծի բաժին չիյնար անոր մասին խօսիլ: Բայց մեր վիճակը շատ դժուար է, որովհետեւ քաղաքականութիւնը ոյժի հետ կապուած է, ինչ ոյժ որ ունինք` ռազմական կամ տնտեսական, անոնց արտայայտութիւնն ու արձագանգը մեր քաղաքականութեան մէջ են, եւ մեր ոյժը շատ սահմանափակ է, մեր տնտեսական կարողութիւնը համեմատաբար դրացի երկիրներուն շատ սահմանափակ է, բայց տեղէ մը պէտք է սկսինք, նախ պէտք է մեր տունը կարգի բերենք: Մեր երկրի պառակտըւածութիւնը, լարուածութիւնը, բեւեռացումը, իրարու հանդէպ ատելութեան թունաւոր մակարդակը, երբեք չեն առաջնորդեր ներքին համերաշխութեան, մենք ներքին համերաշխութեամբ ու ձեռք ձեռքի տալով հազիւ թէ կարենանք թշնամիներուն դէմ կանգնիլ, ալ ինչպէս եթէ քայքայուած ոյժերով ենք: Ես հետեւելով Հայաստանի լրատուական յայտագիրներուն, այնտեղ աւելի խելացի ու տեղեկացուած մարդիկ կը տեսնեմ քան պետական դիրքերուն վրայ, եւ կը զարմանամ, որ ինչու այդ խոհեմները չեն օգտագործուիր: Մենք սահմանափակ տեսիլք ունինք քաղաքականութեան մէջ, տարուած ենք մեր ներքին քաղաքական ու առաւելագոյնը մեր թշնամիներու քաղաքականութեամբ զբաղուելով, մինչդեռ ամբողջ համաշխարհային քաղաքականութիւնն է որ մեր ճակատագիրը պիտի տնօրինէ: Ընդհանրապէս մեր քաղաքականութիւնը որոշողները եւ բանավէճի մէջ մտնողները, կա՛մ տեղեակ չեն կա՛մ ալ անտարբեր են, որ միջազգային ազդակները ո՞ւր են եւ ինչպէս կը ներգործեն մեր աշխարհամասին վրայ:

 

- Պատերազմէն վերջ խօսուեցաւ Սփիւռք-Հայաստան բեկումի մը մասին: Այսօր բոլորս յուսախաբուած ենք եւ վիրաւոր վիճակ մը ունինք, արդեօք միասնականութեան խնդիր կա՞յ սփիւռքի եւ Հայաստանի միջեւ: Դուք ամերիկեան ցամաքէն ինչպէս կը դիտէք Սփիւռք-Հայաստան յարաբերութիւնները:

Դժբախտաբար երբ որ Հայաստան պարտութեան մէջ է, սփիւռքն ալ իր ղեկավարութեան տագնապը կ'ապրի: Այսօր սփիւռքի մէջ ղեկավարութիւն չկայ, սփիւռքը մասնատուած է. չունինք այն տիրական դէմքերը ինչպէս Զօր. Անդրանիկ կամ Նուպար Փաշա, որոնք թէ՛ գործ կը կատարէին եւ թէ՛ ժողովուրդը ոտքի կը հանէին, հանգանակութիւններ կ'ընէին եւ ծրագիրներ կը յաջողցնէին: Այսօր այդպիսի մարդիկ չկան եւ այդպիսի խմբաւորում ալ չկայ, ամէն մէկը իր շրջապատին մէջ կ'ուզէ քաղաքականութիւն մը վարել:

 

- Օրերս այն կուսակցութիւնը, որուն գաղափարները դուք կը դաւանիք եւ անդամ էք, խօսքը Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան մասին է, բոլորեց իր հիմնադրութեան 100-տարին, ինչ են այսօր առհասարակ այդ կուսակցութեան մարտահրաւէրները ձեր կարծիքով:

Մարտահրաւէրները ընդհանրապէս գաղափարական չեն, կալուածներու հարցեր են, անձնական հեղինակութեան հարց է եւ այդքան: Բայց մեր կուսակցութիւնը դաշնակցութեան նման կամ ալ հնչակեաններուն նման կարգապահական կուսակցութիւն մը չէ, մեր ազատութիւնն ու ազատականութիւնը քիչ մը չափազանցուած են եւ ամէն մարդ, որ կուսակցութեան մէջ կը գործէ քիչ մը լայն առած է այդ ազատութեան խնդիրը, եւ այդ պատճառաւ կուսակցութեան կառոյցը դժբախտաբար սկսած է խարխլիլ: Կուսակցութեան ամբողջ ներուժը սփիւռքի մէջ իր մտաւորական գաղափարական ոյժին մէջ է, այսօր կուսակցութեան յենարանը եւ կուսակցութեան դիմագիծը հոն են ուր մեր մտաւորականութիւնն է, հպարտութեամբ պէտք է ըսեմ որ այսօր մեր թերթերը սփիւռքի լաւագոյն թերթերէն կարելի է նկատել եւ այնտեղ կը նշմարէք մեր կուսակցութեան պատմութիւնը, մեր հայոց պատմութիւնը եւ մեր կուսակցութեան գաղափարաբանութիւնը: Կուսակցութիւնը հոն է եւ ոչ թէ այն մարդոց հետ, որ կ'երթան այս կամ այն քաղաքապետի հետ կը նկարուին ու հեղինակութիւն կը փնտռեն այդ նկարներով: Կուսակցութեան հեղինակութիւնը եւ կուսակցութեան ղեկավարութիւնը հոն է ուր իր մտաւորական ոյժը կայ:

Հարցազրոյցը վարեց Սագօ Արեան

Երեւան

Y.Azadian Horizon-2_248.jpg