Baikar Blue logo.png

ՄԵԾ ԵՐԱԶԻ ՃԱՄԲՈՒՆ ՈՒՂԵՒՈՐՆԵՐԸ

ՀԱՄԱՊԱՐՓԱԿ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՌԱԿ-Ի

Չորրորդ Հատոր (1921-1931)

Նիւ Ճըրզի, 2021

Հեղինակ` Յակոբ Վարդիվառեան

ԴՈԿՏ. ԶԱՒԷՆ Ա ՔՀՆՅ. ԱՐԶՈՒՄԱՆԵԱՆ

 

Միացեալ Կուսակցութիւն

Մեծ գոհունակութեամբ ամենավերջին կոթողական գործը, պատկերազարդ 425 ծաւալուն էջ, զոր վերջերս ստացանք դարձեալ Յակոբ Վարդիվառեանի բեղուն գրիչէն, կը յիշատակէ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան ծննդեան հարիւրամեակը, կնքուած Հոկտեմբեր 1, 1921 թուին Կ. Պոլսոյ մէջ միացումովը Ռամկավար եւ Վերակազմեալ Հնչակեան կուսակցութեանց: Երբ երրորդ հատորը լոյս տեսաւ մի քանի տարիներ առաջ մեր կարծիքն այն էր որ եզրափակիչ վերջին հատորը պիտի ըլլար, եւ սակայն ահա յաջորդ մը ի պարծանս բծախնդիր հեղինակին եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան: Պիտի չզարմանանք եթէ հինգերորդ հատոր մըն ալ լոյս տեսնէ Վարդիվառեանի ոսկեայ գրիչէն մօտիկ ապագային: Իսկապէս շնորհաւորելի աշխատանք:

Ներկայ հատորը բացառապէս կ՛արժեւորուի իր բովանդակալից վաւերական ժողովներու ատենագրութիւններով, խմբագրուած դոկտ. Վաչէ Ղազարանի կողմէ  որոնք երկու կուսակցութեանց յարատեւ ու համբերատար գումարումներով կը յանգին երկու կուսակցութեանց միացման, նոր անունով կնքելու զայն որպէս Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւն, վերոյիշեալ թուականին, ուղիղ հարիւրամեակ մը առաջ:

               

Քաղաքական Աննպաստ Կացութիւն

Յիշեալ 1921 թուականին Հայաստանի քաղաքական կացութիւնը շփոթ եւ անթոյլատու կերպարանք զգեցած էր, նորանկախ Առաջին Հանրապետութեան թոյլ իրավիճակով եւ Սովետական կարգերու յանկարծական ներխուժումով: Առաւել   եւս Քեմալական Թուրքիոյ երեւումով եւ Թուրք Հանրապետութեան ծնունդով 1923 թուականին: Տարի մը աւելի կանուխ արդէն կատարուած էր նաեւ Իզմիրի ջարդն ու հայ եւ յոյն քրիստոնեայ տարրին հալածանքը եւ Կիլիկիան դաւադրաբար յանձնուած Քեմալական Թուրք Հանրապետութեան:

Հայերուն կը մնար միջին ճամբայ մը գտնել քաղաքական գետնի վրայ երբ Առաջին Հանրապետութիւնն ալ վաղահաս վախճան մը ունեցաւ եւ Հայաստան դարձաւ Սովետ Միութեան Հանրապետութիւններէն մին: Միջազգային գետնի վրայ կար Ամենայն Հայոց Տ.Տ. Գէորգ Հինգերորդ Կաթողիկոսի կողմէ հովանաւորուած Ազգային Պատուիրակութիւնը Փարիզի մէջ, Պօղոս Նուպար Փաշայի նախագահութեամբ` նշանակուած Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսէն: Այդ խաչմերուկին նորակազմ Կուսակցութիւնը պիտի կողմնորոշուէր ի շահ եւ ի պաշտպանութիւն  հայ ժողովուրդին եւ հայրենիքին: Իմաստուն քայլ մըն էր առնուածը երբ երկուքը միացան, զուգահեռ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հետ եւ ոչ սակայն համաձայն, վերջինս կորսնցնելով Հայաստանի Հանրապետութեան ղեկավարութիւնը անհնարին պայմաններու ներքեւ, ընդմիշտ ընդդիմադիր եւ անիրատես մնալով օրուան քաղաքականութեան` Սովետական Հայաստանի նկատմամբ:

 

Առաջին Վարչական Դէմքերը

Ներկայ չորրորդ հատորը իր բազմադիմի ուղղութիւններով շատ արժէքաւոր եւ հետաքրքրական բովանդակութիւն մը ունի, ինչպէս շեշտուեցաւ, շնորհիւ վաւերագրական տուեալներու ժողովական ատենագրութեանց լրիւ ու հարազատ մէջբերումներուն, եւ անձերու անուններով վկայուած նախաձեռնութիւններուն: Նախնական Ընդհանուր Ժողովները գումարուելով հիմնական խնդիրներու լուծում տրուած է ոչ անպայման Խորհրդային կարգերու հետեւութեամբ այլ միայն իրատես մօտեցումով ի շահ հայ ժողովուրդի ապահով բնակութեան իր հայրենիքին մէջ, անկախ քաղաքական գերակշիռ ունեցող Խորհրդային Միութեան զոր անցողակի նկատեցին ինչպէս որ հետագային պարզուեցաւ: Այլընտրանք չկար:

Հատորին էջերը բնականաբար առաջնորդող յայտնի դէմքերով կու գան ներկայացնելու դէպքերը որոնք դժուար ժամանակի մտաւորական ու մասնագէտ անձերն եղած են գլխաւորութեամբ մեծ բանաստեղծ Վահան Թէքէեանի: Հոս հարկ է յիշել առաջնորդող այդ դէմքերը որոնք լիցք եւ իմաստ տուին միացեալ Կուսակցութեան, գալով զոյգ հաստատութիւններէն:

Գիրքին 31-րդ էջի ՙՊաշտօնական Յայտարարութիւն՚ը ստորագրած են Աւետիս Թերզիպաշեան, Ա. Ինճիճեան, Գ. Պէօզիկեան, Մ. Սվազլեան, Հրաչ Երուանդ, Լութֆիկ Գույումճեան, Հոկտեմբեր 1, 1921 թուակիր Կ. Պոլիս:

Յիշեալ վարչականներէն զատ հատորին մէջ իրենց պատուաւոր տեղն ու դիրքը կը գրաւեն Վահան Թէքէեան, Արտակ Դարբինեան, Արշակ Չօպանեան, Յովհաննէս Ծովիկեան, Տիրատուր Տիքիճեան, Վահէ Հայկ, Տիգրան Պօյաճեան, Սեդրակ Կէպէնլեան, Հ. Քէպապճեան, Ս. Մալեէմէզեան, Արշակ Ալպօյաճեան, Յովսէփ Գույումճեան, Միքայէլ Պապաջանեան, Յովհաննէս Պօղոսեան, Յակոբ Թոփճեան, եւ այլք:

Անոնցմէ Արտակ Դարբինեան, որ քանիցս պաշտօնական այցելութեամբ մեկնած էր Հայաստան նախապէս, այս առիթով եւս Խորհրդային Հայաuտան  կþայցելէր 1922-ի մարտ ամսուն եւ տեսակցութիւն կ՛ունենար վարչապետ Ալ. Միասնիկեանի հետ, արձանագրելով որ մտէն վերահասու դարձած էր Խորհրդային Հայաստանի պատկերին զայն փոխանցելու համար ՌԱԿ-ի Կեդրոնական Վարչութեան:

               

Հատորին Ութ Բաժիններն ու Պատգամաւորական Ժողովները

Ութ բաժիններն են, ա) Միութեան պաշտօնական յայտարարութիւնը, բ) Կեդրոնական վարչութիւնը, գ) Առաջին չորս Պատգամաւորական Ժողովները 1922-1929, դ) Մասնաճիւղերը, ե) թուականներ, զ) Երկու կարեւոր դէպքեր` Լոզանի պայմանագիրն ու Հայաստանի Օգնութեան Կոմիտէն, է) ՌԱԿ-ի մամուլը, ը) 28 Յաւէտ բաժնուած ընկերներ` Ամերիկա, Եգիպտոս, Լիբանան, Կիլիկիա, Ֆրանսա: Վերջաբան` շնորհաւորագիր նամակներ ու գրախօսականներ:

Սոյն հատորին մէջ ընդգրկուած են Միացեալ Կուսակցութեան չորս յաջորդական Պատգամաւորական Ժողովներն ու անոնց լիակատար ատենագրութիւնները: Առաջինը` Կ. Պոլսոյ մէջ 1922 թուին մասնակցութեամբ 17 պատգամաւորներու` Կ. Պոլսէն, Ամերիկայէն, Եւրոպայէն, Եգիպտոսէն, Ռումանիայէն, Պուլկարիայէն, որուն ատենապետած է Վահան Թէքէեան: Յաջորդող երեք Պատգամաւորական Ժողովները յաջորդաբար գումարուած են Փարիզի մէջ` 1924, 1926, 1929 թուականներուն բոլորն ալ լուրջ եւ մտահոգ օրակարգերով: Ընթացք տրուած է ներքին եւ մասնաճիւղային աշխատանքներու հսկողութեան, ուսումնական հաստատութեանց վերակազմութեան եւ Հայաստանի Օգնութեան Կոմիտէի արդիւնաւէտ գործունէութեան:

Յակոբ Վարդիվառեան երբ մասնաճիւղերու տեղեկատուութեանց մասին կը գրէ հոն պարագայ մը նկատելի կը դառնայ Ատանայի անդրանիկ Պատգամաւորական Ժողովին յատուկ, որուն մասին բացատրութիւն տուած եմ առանձին գրութեամբ միեւնոյն այն խմբանկարին կապակցութեամբ զոր Վարդիվառեան տեղադրած է գրքին 205-րդ էջին վրայ որպէս Ատանայի մասնաճիւղի ընկերներ: Թէեւ խմբագրութիւնը ՙՊայքար՚ շաբաթաթերթի վերջին յոբելինական համարին մէջ յատուկ լոյս ընծայած է թէ՛ խմբանկարն ու թէ՛ բացատրագիր յօդուածը, լաւ պիտի ըլլար նոյնը կատարել նաեւ սոյն հատորին մէջ որպէս հրատարակեալ մնայուն տեղեկատուութիւն: Բոլորովին անծանօթ այդ խմբանկարին մէջ տեսած էի երկու անձինք հաստատապէս, Լեւոն Աճեմեան եւ հայրս Եղիա Արզումանեան, ու անոնցմով ճշդած թուականն ու վայրը: Կը մնայ ստուգել միւս անդամներուն ինքնութիւնը: Հաւանական է որ յօդուածս չէր հասած երբ գիրքը արդէն տպագրութեան յանձնուած էր:

Հետաքրքրական է նաեւ իմանալ որ Ամերիկայի մէջ առանձին ինն Շրջանային Պատգամաւորական Ժողովներ ալ գումարուած են Տիրայր Արքեպիսկոպոս Յովհաննիսեանի առաջնորդութեան շրջանին երբ հանդիպած է նաեւ Զօրավար Անդրանիկի 1927 թուականի այցելութիւնը Պոսթոն ՌԱԿ-ի Կեդրոն որմէ ետք նոյն տարին մահացած է Ֆրեզնոյի մէջ:

Շատ նիւթ կայ սոյն գիրքին մէջ ՌԱԿ-ի եւ ՀԲԸՄիութեան յարաբերութեանց մասին, դրական եւ արդիւնաւոր, հակառակ երբեմն անպատեհ եւ անորակ ցեխարձակումներով հանդերձ, սակայն երկուքին մնայուն յարաբերութիւնը եղած  է ու մնացած դրական եւ շինիչ: Սրտագինս կը շնորհաւորենք Յակոբ Վարդիվառեան իր այս ինքնատիպ ու վաւերագրական հարուստ հատորին համար:

 

Կլէնտէյլ