Baikar Blue logo.png

ԻՄ ԸՆԿԵՐ ԳԱՍՊԱՐԸ

ԵՐՈՒԱՆԴ ԱԶԱՏԵԱՆ

Մահուան լուրին պատճառած ցնցումը մարդս ակամայ կ'առաջնորդէ վերաքաղի ենթարկելու մահացողին եւ իր սեփական կեանքի դրուագները` իր մտքին մէջ ամրագրելու որ անոնք անվերադարձ ժամանակներու եւ դէպքերու հետ են առնչուած:

Ժամանակը կը թաւալի տիեզերքի տարածքներով եւ անհատը կու գայ իր ժամանակաւոր կայքը հաստատելու երկրագունդին վրայ եւ ապա` կորսուելու ժամանակին հետ ու մէջ:

Գասպար Տէրտէրեանի կորստեան լուրը այսպիսի խոհերու առաջնորդող իրադարձութիւն մըն է. անոր կորուստը եւ ոչ` մահը, որովհետեւ ան այնքան հաստատ ոտքերով կանգնած էր երկրի վրայ, որ մահը անյարիր եւ յարաբերական իրականութիւն մը միայն կրնայ դառնալ: Ան որոտընդոստ քալեց իր կեանքի ճամբան եւ այսօր ինչպէ՞ս կարելի պիտի ըլլայ զինք տեղաւորել մահուան կրաւորական պարունակին մէջ:

Այսօր, դէպքեր, դրուագներ, խօսքի փշուրներ կը վերադառնան քանդակ առ քանդակ կերտելու Գասպարին կենդանի պատկերը իմ յիշողութեանս մէջ:

Երբ յետադարձ հայեացքով կը նայինք անցեալին` Գասպարը տիպարներէն մէկն էր Բարեգործականի Յովակիմեան-Մանուկեան մանչերու վարժարանի առաջին սերունդներուն որոնք շաղախուեցան ազգային-գաղափարական ապրումներով եւ առաւել չափով սատարեցին հասարակական կեանքին: Միշտ մնացած էի այն սահմանափակ համոզման ծիրին մէջ որ միայն Յովակիմեանի առաջին երեք սերունդներն էին որոնք թրծուած էին ազգային գաղափարականով. սակայն տարիներու վրայ տարածուող փորձառութեամբ հաստատեցի որ բազմաթիւ այլ սերունդներ եւս օժտուած էին այդ վարժարանին մթնոլորտէն եւ այդ հաստատութեան յատուկ կնիքը կը կրէին իրենց անձին, գործունէութեան ու հոգիին վրայ:

Այդ տարիներուն անհաւատալի արժէքներու համախմբում մը կը հանդիսանար վարժարանին դասախօսական կազմը, որուն ազդեցութեան ներքեւ ամէնէն անբարեյոյս նկատուած աշակերտն անգամ պիտի կրէր իր ճակատին վրայ այդ հաստատութեան հայեցի եւ մարդկային դիմագիծի միւռոնը:

Տնօրէն Արա Թօփճեանէն սկսեալ այդ նուիրեալ հոյլին շարքերը կ'ամբողջացնէին Գերսամ Ահարոնեան, Սիմոն Սիմոնեան, Բիւզանդ Եղիայեան, Օննիկ Սարգիսեան, Վահէ-Վահեան, Զարեհ Մելքոնեան, Համբարձում Պէրպէրեան, Երուանդ Դաւիթեան, Յակոբ Աճեմեան եւ այլ նուիրեալներ, որոնք իրենց գիտութեան հետ իրենց հոգին կը փոխանցէին աշակերտութեան:

Տնօրէն Թօփճեան կարգապահական խիստ դրութիւն մը հաստատած էր, ուր աշակերտները ոչ միայն ճնշուած չէին զգար այլ կը համոզուէին որ սիրուած էին իրենք եւ ուսուցիչներուն կողմէ, եւ նկատուած էին որպէս ատաղձ վաղուան ազգային գործիչներու: Վարժարանին բոլոր շրջանաւարտները (ներառեալ կիսաւարտներն ու վտարեալները) անպայման մտան ազգային ծառայութեան մէջ. բոլոր անոնք որ ընտրեցին ազատ ասպարէզներ իրենց անձնական եւ ընտանեկան կեանքին մէջ ապրեցան իրենց ժառանգած արժէքներով եւ յաճախ անակնկալ հաճելի փաստերու առջեւ կանգնեցուցին իրենց դաստիարակներն ու դասընկերները:

Մեր շաբաթական ատենամարզանքի օրերուն վարժարանի փայլուն արտասանողները կը հանդիսանային Գասպար Տէրտէրեանն ու Սարգիս Մինասեանը: Վարժարանի Շրջանաւարտից Միութիւնը կազմած էր թատերախումբ մը եւ բոլոր ելոյթներուն մէջ կը փայլէին Գասպարն ու Սարգիսը:

Առաջին քանի մը տարիներու շրջանաւարտները մեծամասնութեամբ ընդգրկուեցան ազգային ասպարէզներու մէջ – ուսուցիչ, լրագրող, գործիչ, գրող եւ այլն, ինչպէս Գասպար Տէրտէրեան, Օշին Քէշիշեան, Լեւոն Թորոսեան, Յակոբ Պօղոսեան, Ռուբէն Թէրզեան, Յակոբ Վարդիվառեան, Վաչէ Սեմերճեան, Սագիս Մինասեան, Յակոբ Սահակեան, Մարզպետ Մարկոսեան, Մկրտիչ Պուլտուքեան, Յակոբ Աքսքալ, Ժիրայր Դանիէլեան, Գրիգոր Սաթամեանը, Կիրակոս Մինասեան եւ դեռ քանիներ, որոնք պէտք է ներողամտութեամբ կարդան այս տողերը, եթէ զանց առնուած է իրենց անունը, որովհետեւ այստեղ գրողը լրիւ ցուցակներ կազմելու դիտաւորութիւնը չունի:

Գասպարը այս բոլորին մէջ կը մնար ամէնէն փայլուն աստղը, ինքնուրաց մտաւորականն ու քաղաքական գործիչը: Բոլորս վեր կը նայեյինք Գասպարին, իր փայլուն միտքին հետ ունեցած ֆիզիքական տուեալներուն եւ յատկապէս իր հնչեղ ձայնի դիւթանքին: Ան կը փայլէր բոլոր դասերու մէջ, թէ գիտական եւ թէ հասարակագիտական:

Այդ օրերուն Յովակիմեանի սաները առանց քննութեան կ'ընդունուէին Պէյրութի Ամերիկեան համալսարան, որովհետեւ վարժարանը, Պէյրութի 32 երկրորդական վարժարաններուն մէջ առաջնակարգ տեղ մը կը գրաւէր:

Գասպար ընտրած էր բնագիտութեան ճիւղը եւ սահուն կերպով կը յառաջանար. սակայն, շրջանաւարտութեան չհասած` դուրս դրուեցաւ իր քաղաքական համոզումներուն պատճառաւ:

Այդ շրջանին շատ սուր էին համալսարանի ուսանողութեան բեւեռացումները` պաղեստինցիները` քրիստոնեաներու դէմ, դաշնակցականները` ոչ դաշնակցականներու դէմ:

Մեր ճակատին վրայ վիճաբանողները կը գլխաւորէր, բնականաբար, Գասպարը որուն կողքին էինք Գրիգոր Երէցեանը, Յակոբ Պօղոսեանը եւ ես. մեր արժանաւոր հակառակորդներն էին Օննիկ Քէշիշեանը եւ Ճիվան Թապիպեանը, լուրջ մտաւորականներ: Եւ տնօրէնութիւնը կը հետեւէր այդ վէճերուն եւ գիտէր թէ ո՛վ ՙինչով էր շնչում՚, ինչպէս կ'ըսեն Հայաստանի մէջ:

Հետեւաբար Գասպարը դիմեց ֆրանսական համալսարան, որովհետեւ միայն այնտեղ գոյութիւն ունէր փաստաբանական ճիւղը: Արդէն սահուն կերպով կը տիրապետէր հայերէն, անգլերէն եւ արաբերէն լեզուներուն եւ շուտով յաջողեցաւ բարելաւել նաեւ իր ֆրանսերէնը: Սովորականէն երկար տեւեց իր ուսումնառութիւնը, որովհետեւ ան ուսանողական տարիներուն անգամ բուռն կերպով ընդգրկուած էր ազգային քաղաքական գործունէութեան մէջ:

Այդ օրերուն իր գիրքերն ու գրառումները առած կու գար մեր տունը դատական օրէնքներն ու պարագաները ինծի բացատրելու եւ այդ կերպով իր դասերը սորվելու: Բնականաբար մենք այդ օրերուն դասերէն դուրս կը տարուէինք նաեւ մեր երիտասարդական հարցերով եւ քաղաքական հարցերու քննարկումներով:

Ան իր դասագիրքերուն կողքին անյագօրէն կը կարդար պատմական ու փիլիսոփայական գիրքեր ու կը թելադրէր որ ես ալ կարդայի զանոնք իրազեկ խօսակից մը ունենալու համար: Ես հիացումով կը հետեւէի իր վերլուծումներուն եւ զինք կը նկատէի իմ մենդորս:

Մեր խօսակցութիւններուն կը հետեւէր նաեւ մայրս, որ իր հիւրասիրութեան կողքին գրեթէ անգիր սորված էր մեր նիւթերը: Սակայն, երբեմն, յոգնած կ'ուզէր քնանալ ու կատակով կ'ըսէր. ՙԱնգամ մը որ Գասպարը բարձրացնէ իր ցուցամատը եւ սկսի իր ճառախօսութեան` գիտեմ եկած է իմ քնանալու ժամանակս, որովհետեւ ան առտուան ժամը 2էն առաջ ճամբայ պիտի չելլէ՚:

Եւ իրօք, այդ ժամերուն Գասպարը Մար Մխայելէն մինչեւ Պուրճ Համմուտ կը քալէր, որովհետեւ ոչ հանրակարգ կար այդ ժամերուն եւ ոչ ալ փոխադրամիջոց: Նոյնիսկ եթէ ըլլար` Գասպար ի վիճակի չէր վճարելու: 1950ական թուականներուն Պուրճ Համուտի մէջ ոչ մէկ ոչ-դաշնակցական հայու կեանքը ապահով էր. սակայն Գասպարի հոգին զրահուած էր անիմանալի քաջութեամբ որ` անվախօրէն կը կտրէր այդ ճամբան, առաւօտուն ալ` համալսարան հասնելու պայմանով:

1956ի տեղի ունեցաւ Անթիլիասի Աթոռի գրաւումը Դաշնակցութեան կողմէ, ժողովուրդի հզօր պոռթկումի դիմաց. սակայն, օրուան նախագահ Քամիլ Շամուն կը գործէր այն միեւնոյն ոյժերուն ցուցմունքներով որոնք Դաշնակցութիւնը մղած էին այդ արկածախնդրութեան: Զարեհ կաթողիկոսի ընտրութեան օրը հրասայլերով շրջապատուած էր Անթիլիասը: Ոյժի նոյն ցուցադրութիւնը կատարուեցաւ Հաճընի Սահակեան վարժարանին շուրջ ուր 5000 բողոքարկուներ հաւաքուած էին: Դպրոցի սրահին մէջ արտասանուած ճառերէն վերջ ամբոխը փակեց գլխաւոր ճամբան իր ցոյցով: Այդ ցոյցին բանախօսներն էին գրողներ Վահէ-Վահեան եւ Սեզա: Ցոյցը կազմակերպուած էր հայրենասէր ճակատին կողմէ – ՌԱԿ, Հնչակեան եւ Յառաջդիմական: Կարեւոր էր դերը ՌԱԿին, որովհետեւ այդ հսկայ ցոյցին գլխաւոր ճարտարապետը կը հանդիսանար Գասպար Տէրտէրեան: Կազմակերպչական եւ հռետորական այնպիսի կարողութիւն ցոյց տուաւ ան որ բոլորին հիացումին արժանացաւ: Տակաւին ուսանող` աննկուն ղեկավարի մը կերպարը կ'ուրուագծէր ան: Սակայն, կը կարծեմ որ այդ օր վճռուեցաւ նաեւ Գասպարին կուսակցական ճակատագիրը: Այդ օր այն տպաւորութիւնը ունեցայ որ Անթիլիասը գրաւողներուն չափ` այդ ցոյցէն ահաբեկուած էին ՌԱԿի օրուան ղեկավարները, որովհետեւ տեսած էին Գասպարին անձէն ճառագայթող վաղուան աննկուն առաջնորդին տիպարը:

Գասպար ինծի հետ միասին մտած էր ՌԱԿի շարքերը եւ մենք ՌԱԿ Փորթուգալեան ակումբի ամէնէն գործօն անդամներն էինք: Սակայն, հետըզհետէ իր մէջ արմատացան մարքսիստական սկզբունքները եւ ինք, իր անկեղծութեան եւ քաջութեան մէջ, չէր ալ թաքցներ, հետզհետէ համայնավար շրջանակներուն հետ իր ունեցած կապերը:

Եւ եկաւ այն ՙերջանիկ՚ պահը երբ Գասպար հեռացաւ ՌԱԿի շարքերէն, ՙԶարթօնք՚ի մէջ հրատարակուած վտարումի փոքր լուրով մը:

Պահը ՙերջանիկ՚ էր որովհետեւ ոչ Գասպարը վրթովեցաւ այդ վտարումէն ոչ ալ կուսակցութեան ղեկավարները ափսոսանք զգացին որ կը կորսնցընէին այդպիսի ոյժ մը:

Այդ օրերուն համայնավարները անպայման պէտք է կապկէին համայնավար քաղաքական առաջնորդները: Օրինակ, Համայնավար կուսակցութեան Լիբանանի ղեկավարը` Յարութիւն Մատէեան, կարծէք դուրս ինկած էր Խրուշչեւի ՙմաթրոյշքա՚էն , միեւնոյն վերարկուով, միեւնոյն փափախով, միեւնոյն կօշիկով եւ նոյնիսկ միեւնոյն քալուածքով:

Գասպարը հմայող դէմքը Սուրիոյ Համայնավար կուսակցութեան քիւրտ ղեկավարն էր` Խալէտ Պեքթաշը: Գասպարը իր թաւ պեխը ձեւած էր Պեքթաշի նմանողութեամբ: Պեքթաշ արտակարգ ճարտասան մըն էր: Գասպար մեզի լսել կու տար անոր արտասանած ճառերը Սուրիոյ խորհրդարանին մէջ. այդ ճառերը կը ձայնասփռուէին Դամասկոսի ռատիօկայանէն կամ կը ցրուէին թերթիկներով: Գասպար իր արաբերէն ճառերը կ'արտասանէր ճիշտ Պեքտաշի ելեւէջներով. եւ փայլուն էր իր արաբերէնի հմտութիւնը:

Մեր մտերմութիւնը, օր մը ունեցաւ տխուր ցնցում մը եւ գուցէ այդ օր մեր ճամբաները սկսան տարբեր ուղղութիւն ստանալ: Սակայն ես երբեք չէի անդրադարձած այդ բեկումի խորութեան, մինչեւ անոր կեանքին վերջին օրերը, քանի ես պահած էի իմ սէրն ու հիացումը իմ ընկերոջ նկատմամբ:

Պուրճ Համուտի հանրակառքէն իջնելով Պուրճի հրապարակին վրայ կը քալէինք դէպի Ամերիկեան համալսարանն տանող հանրակառքը: Գասպարը լուռ էր ու զայրացած կը թուէր. յանկարծ ըսաւ – Ծօ, դուն չես ամչնար եւ կը շարունակես սիրային բանաստեղծութիւններ գրել երբ այսօր Մարտ 5, 1953 ժողովուրդներու հայրը մահացած է եւ դուն չես յուզուիր եւ քերթըւած մը չես նուիրեր անոր:

Ցնցուած էի, ոչ այնքան Ստալինի մահով` որքան ընկերոջս յուսախաբութեամբ: Կ'ուզէի գետնին տակը անցնիլ եւ յուսախաբ չընել Գասպարը: Կը խորհէի որ Ստալինը թող ըլլար ոեւէ մէկուն հայրը, բայց իմ հայրս չէր եւ ինքզինքս կը մեղադրէի որ ինչո՞ւ Գասպարին ակնկալած յուզումը չունէի: Սակայն, Գասպարին հանդէպ ունեցած յարգանքս պատճառ եղաւ որ ա՛լ բանաստեղծութիւն չգրէի, քանի չէի յաջողած յուզուիլ եւ Ստալինի նուիրուած քերթուած մը գրել` վշտացնելով ընկերս:

Սովետական Միութիւնը փլուզուեցաւ. թաւագլոր ինկան Ստալինի բոլոր արձանները բայց վստահ եմ մինչեւ Գասպարի մահը կուռքի նման Ստալինը կանգուն մնաց իր հոգիին մէջ:

Մեր վերջին հանդիպումը կայացաւ 1958ի Ապրիլին: Հրաւիրուած էի Գահիրէ ստանձնելու համար ՙԱրեւ՚ օրաթերթի խմբագրութեան պատասխանատուութիւնը: Մտերիմ ընկերներս հաւաքուած էին Պէյրութի օդակայանը ողջերթ մաղթելու ինծի: Գասպար անոնց հետ էր եւ կը պահէր անօրինակ լռութիւն մը: Գիտէի թէ Պէրութէն հեռանալս իր սրտովը չէր:

Տարիներու ընթացքին միշտ հետեւեցայ իր գրութեանց ու գործունէութեանց, միշտ ճիգ ընելով որ չփախցնեմ իր յօդուածներն ու գիրքերը: Կը նկատէի որ ան հետզհետէ կը կարծրանար իր տեսական մեկնաբանութիւններուն մէջ, ետ մնալով ժամանակէն: Սակայն, այդ բոլորը ոչ մէկ ձեւով կը սահմանափակէին իմ համակրանքս եւ հիացումս իր վաղեմի ընկերոջ նկատմամբ: Հեռուէ հեռու երբեմն կ'իմանայի որ Գասպարը բախումներ կ'ունենար համայնավար խմբաւորումներու մէջ ու չէի զարմանար որովհետեւ գիտէի թէ Գասպարը անկաշառ գաղափարապաշտ մըն էր. իսկ այդպիսի շարժումներու մէջ մտնողները յաճախ խթանուած կ'ըլլան փառքի կամ շահու ակնկալութեամբ եւ բնական էր որ անոնք բախում ունենային սկզբունքային մարդուն հետ:

Գիտէի թէ ոեւէ առիթով որ վերադառնայի Լիբանան` մեր անձնական մտերմութիւնը պիտի շարունակուէր: Բայց բոլոր այդ տարիներուն չկայացաւ այդ հանդիպումը:

Ու վերջերս ինքզինքս անակնկալի առջեւ գտայ երբ Գասպարը շուրջ հինգ յօդուածներ գրեց ՙՊայքար՚ թերթի մէջ իմ հրատարակած խմբագրականներուս դէմ:

Զարմացած էի կատարուած մեկնաբանութիւններէն: Ընկերս զիս կը ճանչնար այնքան խորապէս որքան ես կը ճանչնայի զինք: Ուզեցի հեռաձայնել իրեն եւ հարցնել այս հոգեփոխութեան պատճառը: Սակայն, ըսին թէ լսողութեան դժուարութիւն ունի եւ հպարտօրէն կը մերժէ ականջի սարքեր գործածել: Հետեւաբար որոշումս յետաձգեցի ուրիշ օրուան, երբ կըրնայի անձամբ հանդիպիլ իրեն եւ մտերմօրէն հասկնալ գաղտնիքը իր հոգեփոխութեան: Միամիտ հաւատքը ունէի որ Գասպարը անմահ է: Բայց կ'ուզէի իմ մահուընէ առաջ հասկացողութեան մը գալ իր հետ: Սակայն, ինչպէս կ'ըսեն Շաբաթը Ուրբաթից առաջ եկաւ եւ յանկարծ հասաւ Գասպարին կորստեան բօթը` առանց պատասխան մը տալու ինծի:

Որոշեցի ժամադրուիլ անդենականին մէջ:

Տիթրոյթ