Baikar Blue logo.png

ԽՐԻՄԵԱՆԻ ԵՒ ՎԱՂ ՄԻՋՆԱԴԱՐԵԱՆ ՀԱՅ ՄՏԱԾՈՂՆԵՐՈՒ

ՀԱՅԵԱՑՔՆԵՐՈՒՆ ԸՆԴՄԷՋԷՆ

Մկրտիչ խրիմեան հերոսատիպ քաջ անձնաւորութիւն մը, հայոց պատմութեան յիշարժան ակնառու դէմքերէն մէկը: Շնորհիւ իր անբասիր նկարագրին, իր իմացական ունակութիւններուն եւ կարողութիւններուն, հայ ժողովուրդին անձնուրացաբար ծառայելու իր նուիրումին մեծարուեցաւ ՙՀայոց Հայրիկ՚ պատուանունով: Հայ ժողովուրդին համար դարձաւ հայրենասիրութեան խորհրդանիշ: Հայ երիտասարդութեան համար` Հայաստանի ազատագրական շարժման ուղեցոյց:

Հայ ժողովրդական շարժումներու ձեւաւորման մէջ, Խրիմեան ունեցաւ իր նշանակալից, խոր ազդեցութիւնը եւ կարեւոր դերակատարութիւնը: Սովորական Առաջնորդ մը չէր Ան, այլ բնատուր բարձր տաղանդով օժտուած հայ ժողովուրդին դաստիարակն էր ու քաղաքական ղեկավարը:

Հայ ժողովուրդի հասարակական մտքի զարգացման պատմութեան մէջ, Խրիմեան իմաստասիրական իր հայեացքներով ունի իր արժանի տեղը: Խրիմեան իր ստեղծագործութիւններուն մէջ կը ձգտի իմաստաւորել ոչ միայն հասարակագիտական ընդհանուր խնդիրներ, հասարակական իրականութեան կառուցուածք, պետութիւն, պատերազմ, ըմտանիք, մարդու արժէքային կողմնորոշում, այլեւ իրաւագիտական, հոգեբանական ու մարդաբանական մտքի զարգացման հարցերը:

Խրիմեանի իմաստասիրական ուսմունքի հիմքը կը կազմեն քրիստոնէութեան առաքինութիւններէն բխող գաղափարներ, որոնք կը միտին ազգերու համախմբան, որպէս հակաստրկատիրական շարժման արտայայտութիւն, եւ կը հաստատեն ժողովուրդներու հաւասարութիւնն ու միասնութիւնը:

 Խրիմեանի բարոյախօսական իմաստասիրութեան, որոշ տեսակէտներու եւ վաղ միջնադարեան հայ փիլիսոփաներու գաղափարներուն միջեւ կարելի  նկատել ուշագրաւ ընդհանրութիւններ: Ինչպէս` Յովնան Մայրագոմեցին, որ բարոյախօսական ընկերաբանութեան տեսանկիւնէն կը ձգտի բացայայտել դարաշրջանի սուր հակասութիւնները, զանոնք ներկայացնելով որպէս անհատական վարքի, մարդոց գործունէութեան մէջ հանդէս եկող օրինազանցութիւններու հետ կապուած երեւոյթներ:

Մայրագոմեցին եւ Եզնիկ Կողբացին զուգահեռաբար կ՛արծարծեն այն տեսակէտը, թէ մարդը իր էութեամբ բարի է եւ կը ձգտի օրինաւոր համարուիլ հասարակութեան մէջ: Հետեւաբար երբ չարիք կը գործէ կը հակադրուի իր էութեան, մարդկային բնական յարաբերութիւններուն:

Յ. Մայրագոմեցին չարիքը յաղթահարելու համար կը շեշտէ խօսքի ու գործի միասնութիւնը:Վճռականը համարելով ոչ թէ արժէքներու իմացութիւնը, այլ անոնց գործնական կիրառումը: Այս կարծիքին կը յարէին Եզնիկ Կողբացին, Եղիշէն եւ Մովսէս Խորենացին:

Իրապաշտօրէն բնութագրելով շահագործուողներուն տնտեսական վիճակը, Մայրագոմեցին կը քննադատէ աւատապետներուն ծայրայեղութիւնները: Այդ ուղղութեամբ կը ձգտի գտնել դասակարգային ներդաշնակութեան նոր ուղիներ, իմաստաւորելով աւատատիրական կարգերու օրինաչափութիւնները:

 Հայ ժողովուրդի եւ հայոց հայրենիքի կենսական շահերու խոր գիտակցութիւնը ունէր Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի առաջին սերունդի աշակերտներէն` Եզնիկ Կողբացին: Կրօնաւոր ըլլալով հանդերձ, ան իր ՙԵղծ Աղանդոց՚ով, տեսական ու գաղափարական պայքար կը մղէր զրադաշտականութեան դէմ, պաշտպանելով հայոց դաւանանքը, երբ Սասանեան Պարսկաստանը կը ձգտէր ոչնչացնել հայ ժողովուրդին ինքնութիւնը, ընդարձակելու իր տիրապետութեան սահմանները:

Կողբացին ունէր այն համոզումը, թէ օտար ժողովուրդներու հետ ձուլուելու վտանգին դէմ պայքարելու համար, հարկաւոր է մայրենի լեզուով ստեղծել բարձր արուեստ ու գրականութիւն: Իսկ այդ պայքարին մէջ յաղթական դուրս գալու նախապայմանը` հայոց քրիստոնէական կրօնին հաւատարիմ մնալն է:

 Անդրադառնալով չարի ու բարիի փոխ յարաբերութիւններուն` Ե. Կողբացին չարիք կը համարէ այն բոլոր գործողութիւնները, որոնք մարդոց համար վնասակար հետեւանքներ կ՛ունենան:Գործնականօրէն կարելի է այդ չարիքին առաջքը առնել, եթէ մարդիկ կարենան իրենց ամբողջ ոյժերը նպատակայարմար օգտագործել , յաղթահարելու այդ չարիքը:

 Այսպիսով Եզնիկ Կողբացին, կը հանդիսանայ հասարակական չարիքի դէմ պայքար մղող քաջ մարտիկը: Ինչպէս նաեւ կը մնայ 5-րդ դարու հայ մշակոյթի եւ գիտական շարժման ականաւոր դէմքերէն մէկը:

Այն իմաստասէրը, որ իր ստեղծագործութիւններով առաջընթաց լիցք հաղորդեց հայ փիլիսոփայական մտքի զարգացման եւ խոր ազդեցութիւն ունեցաւ հետագայ դարաշրջաններուն հայ մտածողներու տեսակէտներու եւ գաղափարական համոզումներուն վրայ:

7-րդ դարու հայ մտածողներէն Սեբէոս ՙՊատմութիւն Ի Հերակլն՚ ի հեղինակ, ոչ միայն բարձրաստիճան հոգեւորական էր: Այլեւ Հայաստանի քաղաքական ու հասարակական, եկեղեցական կեանքի ասպարէզէն ներս ծանրակշիռ Եպիսկոպոսն էր` Բագրատունիներու նախարարական տոհմի, որ կրցած էր այդ օրերուն ազդեցիկ դիրք ու հեղինակութիւն ձեռք բերել:

Սեբէոս, ջերմ պաշտպանն էր հայոց դաւանանքին ու կրօնին,յատկապէս անհաշտ վերաբերմունք ունէր քաղկեդոնականութեան դէմ: Ուշագրաւ է Սեբէոսի պայքարը գաղափարական այն ոյժերուն դէմ, որոնք ամէն ձեւով կը քաջալերէին աշխարհակալներու ծրագիրներուն գործադրութիւնը, Հայաստանին տիրելու եւ հայ ժողովուրդը կեղեքելու համար:

Սեբէոսի հաստատակամութիւնն ու հետեւողականութիւնը կը դրսեւորուէր , օտար տիրակալներու հանդէպ իր ցուցաբերած յանդուգն արարքներով:

Այս առումով, Խրիմեան նոյնպէս որոնելով հասարակական կեղեքման բուն պատճառները, քրիստոնէական գաղափարներու վրայ հիմնուած իր իմաստասիրական աշխարհայեացքը ուղղուած է բռնատիրական կարգերու դէմ: Անհատի եւ հաւաքական կեանքի մասին իր մտածումները, անցնելով վերացական սահմանները, որպէս շօշափելի իրականութիւն, կ՛իմաստաւորուին հասարակական կեանքէն ներս: Այսինքն` Խրիմեան միաժամանակ ե՛ւ իրապաշտ է ե՛ւ գաղափարապաշտ:

Խրիմեանի իմաստասիրական ուսմունքը յագեցած է համամարդկային գաղափարներով: Իր հետաքրքրութիւններուն կիզակէտը դարձած է ճնշուած ժողովուրդներու ճակատագիրը , անկախ անոնց ազգային պատկանելիութենէն, կրօնական յարանուանական դաւանանքէն:

Այս առնչութեամբ կը յիշուի, երբ Վանի մէջ սովի մը շրջանին Խրիմեան Առաջնորդ էր հոն, հայերու կողքին` ալիւր եւ հաց ստանալու համար հայոց Առաջնորդարան կու գան նաեւ թուրքեր, որոնց կը մերժուի նպաստ տալ: Խրիմեան կը միջամտէ ըսելով,- ՙեթէ դուք այստեղ կը տեսնաք հայ սովեալ մը ու գութի զգացում կ՛ունենաք անոր մասին, եւ այնտեղ կը տեսնաք թուրք սովեալ մը, եւ այդ գութի զգացումը կը պակսի ձեզի, ապա ուրեմն` սուտ է եւ կեղծ ձեր` հայու մասին ցոյց տուած գութի զգացումը: Անկարելի է, որ նման սիրտ մը ընդունակ եղած ըլլայ գութի եւ սիրոյ զգացումներու՚:

 Ռուս-Թուրքական պատերազմէն ետք Վանի, Կարինի նահանգներուն մէջ կը տարածուի երաշտը: Ընչազրկուած ու հարստահարուած արեւմտահայութեան կը սկսի սպառնալ սովամահութիւնը: Այդ մասին կ՛անդրադառնար հայ մամուլը,- ՙՍովը գրեթէ բոլոր Հայաստանին կը սպառնայ եւ իր ճիրաններուն ներքեւ հազարաւոր մարդկային էակներ, հայրենակիցներ պիտի պատժէ, եթէ անոնք, որ հայրենասիրութիւն, գթութիւն, մարդասիրութիւն ունեն, անմիջապէս օգնութեան չհասնին: Այս օրհասական տագնապի ժամանակ ցոյց պիտի տայ հայը, թէ իրօք սովալլուկ Հայաստանը կը սիրէ իբրեւ բարոյական մարդ, իբրեւ հայ հոգով ու սրտով, ոչ թէ լոկ խօսքով՚:

Այդ օրերուն, Հայաստանի մէջ տարածուած սովի ժամանակ Սուլթան Համիտ կը գործադրէր իր մշակած նոր ծրագիրը: Հայ-քրտական յարաբերութիւնները սրելու նպատակով կը դիմէր ամէն տեսակ միջոցներու: Իր վարած հետեւողական քաղաքականութեամբ հայերը հասցուց 1890-ական թուականներու կոտորածներուն, եւ ապա հայոց ցեղասպանութեան:

 Խրիմեան Հայրիկի ամէն ազգի թշուառներու եւ սովահարներու` ասորիին, քիւրտին ու թուրքին հանդէպ ցուցաբերած մարդկային վեհ զգացումներուն, անոնց անխտիր օգնութեան հասնելու վերաբերմունքի մասին կը պատմեն իրեն ժամանակակից հեղինակները:

Կը յիշուի, թէ օր մը խումբ մը քիւրտեր կը ներկայանան Հայրիկին եւ կը յայտնեն, որ կ՛ուզեն հայ քրիստոնեայ դառնալ, որպէսզի սովէն փրկուին: Այս առաջարկը խորապէս կը յուզէ հայրիկի սիրտը, ան պահ մը կը լռէ եւ ապա կը պատասխանէ,-

ՙԵս կը կարգադրեմ, որ այսուհետեւ քիւրտերն ալ հաց եւ դրամ ստանան մեր ՙՍովելոց Յանձնաժողովէն՚, այս մասին ապահով եղէք: Կը մերժեմ կտրուկ կերպով քրիստոնեայ դառնալու ձեր առաջարկը, վասնզի գիտեմ, որ սովն է խօսողը եւ ոչ թէ սիրտը՚:

 Քրտական եւ ասորական ՙհամայնքներուն՚ օգնութիւն ցոյց տալու, կրթութիւն եւ լուսաւորութիւն տարածելու մասին կը վկայեն Խրիմեանի ժամանակակիցները,-

ՙՍովելոց Տեղական Յանձնախումբի նախագահ Խրիմեանը հայերուն հետ մէկտեղ կը նպաստաւորէ ամէնէն անտեսուած եւ սովի մատնուած քիւրտերն ու ասորիները ու հաւասարապէս առանց խտրութեան անոնց ալ ձրի կը բաշխէ սերմանելի ցորեն, հաց, դրամ, հագուստ եւայլն, ազատելով հազարաւորներ սովի ճանկերէն՚:

ՙԽրիմեան միեւնոյն ժամանակ պահանջ կը դնէ, որ բարձրագոյն Դուռն ալ քիւրտերու կրթութեան հոգ տանի: Իր խորհուրդով Վանի մէջ Քիւրտ եւ Եզտի մանուկներ Մ. Փորթուգալեանի դպրոցը կ՛ընդունուին հայ աշակերտներու համահաւասար իրաւունքներ վայելելով՚:

Այս տեսակէտէն Խրիմեանը կարելի է համարել մեծ մարդասէր մը, որ մարդուն եւ մարդկային արժէքներու հանդէպ ունի խոր զգացումներ: Ալ. Շիրվանզադէի բնութագրումով` ՙԽրիմեանի համար չկար ոչ իշխան, ոչ ծառայ, ոչ հարուստ, ոչ աղքատ, ամէնքը միեւնոյն արժէքն ունէին, նրա աչքում: Նրա անկախ եւ հարուստ հոգին խոնարհւում էր միայն ժողովրդի առաջ՚:

Հայոց Հայրիկին ազգային ըմբռնումը այլամերժ չէ: Ան կը հաւատայ, թէ իր ազգը սիրողը չի կրնար չսիրել նաեւ ուրիշ ազգերը: Խրիմեան իր ըմբռնումներուն մէջ իրապաշտ է, կեանքի գերագոյն նպատակն ու իմաստը կը գտնէր ոչ թէ նիւթական, այլ բարոյական իտէալներու մէջ, որ կ՛արժեւորեն մարդկայնութիւնը:

 Իսկ ընկերային-հասարակական ըմբռնումներով` իրապաշտ, գաղափարապաշտ ու բարոյապաշտ իր հայեացքներով, կրցած է համադրութիւն մը ստեղծել իր տեսակէտներուն մէջ, գաղափարներու ներդաշնակութիւն մը յառաջացնել:

Հայ պատմագրութեան մէջ, Խրիմեան իր իմաստասիրական ուսմունքով, կը մնայ ժողովուրդներու անհաւասարութեան դէմ զինուած պայքար մղող իմաստասէրը: Ահա թէ ինչու Խրիմեանի իմաստասիրական ուսմունքը կ՛արժեւորուի որպէս ամէն ժամանակի հնչեղութիւն ունեցող գաղափարական իսկական գանձ մը: Մարդկային կեանքի եւ յատկապէս հայ ժողովուրդի մասին իր ըմբռնումները չեն հիննար, երբեք չեն կորսնցներ իրենց այժմէականութիւնը:

Խրիմեան Հայրիկ հայ կեանքէն ներս գործեց որպէս ազատատենչ ու արիասիրտ Առաջնորդ, քաջակորով ու իմաստուն առաքեալ, որուն խոհական խօսքն ու վսեմ գաղափարները, մարդկային կեանքի եւ հայութեան ապագայի մասին իր մտածումներն ու հայեացքները , կը մնան յաւերժ  լուսաւորելու սերունդներուն կեանքի ուղին:   

ՆՈՒԱՐԴ ՄԱՏՈՅԵԱՆ-ՏԱՐԱԳՃԵԱՆ

Հալէպ